दोन संस्कृतींचा अभेद्य संगम
भारतीय उपखंडाच्या इतिहासात अनेक आध्यात्मिक प्रवाह एकत्र आले आणि त्यातून एका नवीन, सर्वसमावेशक संस्कृतीचा जन्म झाला. सिंधी समाज आणि शीख धर्म यांच्यातील नाते हे अशाच एका प्रगल्भ समन्वयाचे मूर्तिमंत उदाहरण आहे. हे नाते श्रद्धेच्या धाग्यांनी विणलेले एक सांस्कृतिक वस्त्र आहे. सिंधची प्राचीन भूमी आणि गुरु नानक देवजींच्या वैश्विक शिकवणीतून निर्माण झालेला हा वारसा आजही सिंधी आणि शीख समुदायांना एकाच आध्यात्मिक छत्राखाली एकत्र आणतो.
सिंधची आध्यात्मिक पार्श्वभूमी आणि गुरु नानक देवजींचे आगमन
सिंध हा प्रांत प्राचीन काळापासून विविध संस्कृती आणि विचारांचे केंद्र राहिला आहे. गुरु नानक देवजींचे सिंधमध्ये आगमन होण्यापूर्वीच, हा भाग अध्यात्मिकदृष्ट्या अत्यंत समृद्ध होता. येथे भक्ती चळवळीचा मोठा प्रभाव होता, ज्यामध्ये ईश्वराच्या सगुण रूपापेक्षा ‘निर्गुण’ आणि ‘निराकार’ रूपाच्या उपासनेवर अधिक भर दिला जात असे.
जेव्हा गुरु नानक देवजींनी आपल्या ‘उदासी’ (आध्यात्मिक यात्रा) दरम्यान सिंधमध्ये पाऊल ठेवले, तेव्हा त्यांचा ‘एक ओंकार’ आणि समतेचा संदेश सिंधी जनतेला अत्यंत जवळचा वाटला. सिंधी समाजात आधीच असलेल्या निराकार भक्तीच्या परंपरेमुळे नानक-विचारांचा स्वीकार होणे अधिक सुलभ झाले. नानकजींनी सिंधमधील शिकारपूर, सक्खर, थट्टा आणि कराची यांसारख्या शहरांत फिरून लोकांच्या मनातील अज्ञान दूर केले.
उदासी संप्रदाय आणि बाबा श्रीचंद यांचे योगदान
सिंधी आणि शीख परंपरेला जोडणारा सर्वात महत्त्वाचा आणि भक्कम दुवा म्हणजे बाबा श्रीचंद यांनी स्थापन केलेला ‘उदासी’ संप्रदाय. बाबा श्रीचंद हे गुरु नानक देवजींचे ज्येष्ठ सुपुत्र होते. त्यांनी स्वतःच्या कठोर तपश्चर्येने आणि गुरु-वाणीच्या प्रसाराने सिंधमध्ये एक नवीन आध्यात्मिक चैतन्य निर्माण केले.
सिंधी लोक आजही बाबा श्रीचंद यांना अत्यंत आदराने पुजतात. थट्टा जिल्ह्यातील ‘दरबार बाबा श्रीचंद साहिब’ हे स्थान आजही या आध्यात्मिक नात्याची साक्ष देते. उदासी साधूंनी सिंधच्या कानाकोपऱ्यात जाऊन गुरु ग्रंथ साहिबमधील शिकवण पोहोचवली. सिंधमधील सक्खर येथे सिंधू नदीच्या मध्यभागी असलेले ‘साधू बेला’ हे तीर्थक्षेत्र उदासी परंपरेचे वैभव आहे. १८२३ मध्ये बाबा बनखंडी महाराज यांनी याची स्थापना केली. येथे केवळ ‘गुरु ग्रंथ साहिब’च नाहीत, तर हिंदू देवीदेवतांच्या मूर्तीही आहेत, जे सिंधी समाजाच्या सर्वसमावेशक उपासनेचे उत्तम उदाहरण आहे.
‘नानकविचार’ आणि सहजधारी परंपरा
सिंधी समाजात शीख धर्माचे दोन प्रकारचे अनुयायी आढळतात. पहिले म्हणजे ‘केशधारी’ जे पाच ‘क’कार पाळतात आणि दुसरे म्हणजे ‘सहजधारी’ जे बाह्यतः हिंदू परंपरा पाळतात पण अंतर्मनाने नानक-विचारांचे पाईक आहेत. या अनुयायांना प्रामुख्याने ‘नानकपंथी’ किंवा ‘नानकविचार’ मानणारे म्हटले जाते.
सिंधी कुटुंबांमध्ये आजही गुरु नानक देवजींचे चित्र आणि गुरु ग्रंथ साहिब यांना सर्वोच्च स्थान असते. त्यांची उपासना पद्धती ही संमिश्र स्वरूपाची आहे. ते गुरुद्वाराला ‘टिकानो’ किंवा ‘दरबार’ म्हणतात. या ठिकाणी गुरु ग्रंथ साहिबचे प्रकाश (वाचन) केले जाते, पण त्याचबरोबर झुलेलाल किंवा इतर हिंदू देवतांच्या प्रतिमांचीही पूजा केली जाते. हा समन्वय सिंधी समाजाच्या सांस्कृतिक लवचिकतेचा पुरावा आहे.
भाई कन्हैयाजी आणि ‘सेवा’ विचारांचा सिंधमधील उगम
शीख धर्मातील ‘निःस्वार्थ सेवा’ हा गुण सिंधी समाजात रुजवण्याचे महान कार्य भाई कन्हैयाजी यांनी केले. भाई कन्हैयाजी हे गुरु तेग बहादूरजींचे अनन्य भक्त होते. त्यांनी रणांगणावर शत्रूच्या जखमी सैनिकांनाही पाणी पाजून मानवतेचा परिचय दिला होता. गुरु गोविंद सिंगजींनी त्यांना शीख धर्माचा संदेश आणि सेवेचा आदर्श घेऊन सिंधमध्ये पाठवले.
सिंधमध्ये आल्यावर त्यांनी ‘सेवापंथी’ किंवा ‘सेवाविचार’ संप्रदायाची स्थापना केली. त्यांनी शिकारपूर येथे आपली मुख्य ‘दरबार’ स्थापन केली. सिंधी समाज आजही भाई कन्हैयाजींना ‘खाट वारो बाओ’ (खाटेवर बसणारे संत) म्हणून ओळखतो. त्यांच्या या कार्यामुळे सिंधी लोकांमध्ये दानशूरता आणि सामुदायिक सेवेची वृत्ती अधिक प्रबळ झाली. आजही जगभरातील सिंधी समाज जो ‘लंगर’ आणि सेवा कार्यात अग्रेसर असतो, त्याचे मूळ भाई कन्हैयाजींच्या या कार्यामध्ये आहे.
गुरु तेग बहादूरजींचे बलिदान आणि सिंधी श्रद्धा
नववे गुरु श्री गुरु तेग बहादूर साहिब यांनी धर्माच्या रक्षणासाठी आणि मानवी स्वातंत्र्यासाठी दिलेल्या बलिदानाचा सिंधी समाजावर खूप खोल परिणाम झाला. जेव्हा औरंगजेबाच्या सक्तीच्या धर्मांतरामुळे काश्मिरी पंडित संकटात होते, तेव्हा गुरुजींनी स्वतःचे बलिदान देऊन ‘हिंद दी चादर’ ही पदवी सार्थ ठरवली. सिंधी समाजासाठी हे केवळ एका शीख गुरूचे बलिदान नव्हते, तर ते त्यांच्या स्वतःच्या अस्तित्वाच्या रक्षणासाठी दिलेले बलिदान होते. आजही सिंधी घरांमध्ये केल्या जाणाऱ्या ‘अरदास’ मध्ये गुरु तेग बहादूरजींच्या शहादतीचा उल्लेख अत्यंत भक्तीभावाने केला जातो. त्यांच्या या बलिदानामुळे सिंधी समाज आणि शीख धर्म यांच्यातील रक्ताचे आणि श्रद्धेचे नाते अधिक घट्ट झाले.
सिंधी ‘टिकानो’ आणि सामाजिक सुसंवाद
सिंधमध्ये प्रत्येक गावात आणि शहरात ‘टिकानो’ असायचे. हे टिकानो म्हणजे केवळ मंदिर किंवा गुरुद्वारा नव्हते, तर ते सामाजिक सलोख्याचे केंद्र होते. येथे सर्व जाती-धर्माचे लोक एकत्र येत असत. टिकानोमध्ये गुरु ग्रंथ साहिबचे पठण होत असे आणि लोक ‘गुरबानी’ ऐकण्यासाठी मोठ्या संख्येने जमत असत. या ठिकाणांमुळे सिंधी समाजाच्या भाषेत आणि साहित्यातही पंजाबी शब्दांचा आणि शीख संकल्पनांचा मोठा प्रभाव पडला. गुरु नानक देवजींच्या ‘जपुजी साहिब’ आणि ‘सुखमणी साहिब’ या बाण्यांचे सिंधी अनुवाद घरोघरी वाचले जाऊ लागले. यामुळे सिंधी ही केवळ एक भाषा न राहता, ती नानक-विचारांचे वहन करणारे माध्यम बनली.
फाळणीचा आघात आणि आध्यात्मिक विस्थापन
१९४७ ची फाळणी हा सिंधी समाजासाठी त्यांच्या आध्यात्मिक मुळांवर झालेला आघात होता. सिंधमधील शिकारपूर, सक्खर आणि कराची यांसारख्या शहरांतील ऐतिहासिक ‘दरबार’ आणि ‘टिकानो’ सोडून लाखो सिंधींना भारतात यावे लागले. फाळणीमुळे सिंधमधील अनेक ऐतिहासिक गुरुद्वारे आणि उदासी दरबारांची देखरेख करणे कठीण झाले. मात्र, विस्थापित सिंधींनी आपल्यासोबत शारीरिक संपत्तीपेक्षा आपली ‘श्रद्धा’ आणि ‘गुरु ग्रंथ साहिब’ यांच्या प्रती असलेली निष्ठा भारतात आणली.
उल्हासनगर, अजमेर, मुंबई आणि दिल्ली यांसारख्या ठिकाणी जेव्हा सिंधी वसाहती स्थापन झाल्या, तेव्हा तिथे सर्वात आधी ‘टिकानो’ आणि ‘गुरुद्वारे’ उभे राहिले. हे दर्शवते की, कठीण काळातही त्यांनी आपला शीख वारसा सोडला नाही.
संत थाहरिया सिंगजी आणि २० व्या शतकातील पुनर्जागरण
विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला आणि फाळणीच्या काळात संत थाहरिया सिंगजी यांचे कार्य अत्यंत महत्त्वाचे ठरले. त्यांनी सिंधमध्ये आणि नंतर भारतात शीख धर्माच्या शिकवणीचा प्रसार करण्यासाठी आपले आयुष्य वेचले. त्यांनी हजारो सिंधी कुटुंबांना ‘अमृत’ देऊन ‘केशधारी’ बनवले. त्यांच्यामुळे सिंधी समाजात शीख धर्माच्या मूलभूत तत्वांचे पालन अधिक काटेकोरपणे होऊ लागले. संत थाहरिया सिंगजींनी सिंधी लोकांच्या मूळ परंपरांना न नाकारता त्यांना गुरबानीशी जोडले. आजही ‘गुरु नानक दरबार, डेरा संत बाबा थाहरिया सिंगजी’ (उल्हासनगर) हे स्थान सिंधी-शीख समन्वयाचे सर्वात मोठे केंद्र मानले जाते.
‘टिकानो’ आणि ‘दरबार’
सिंधी समाजात ‘नानकविचार’ परंपरेचे पालन करणाऱ्या दोन मुख्य पद्धती आहेत. ही पद्धत सिंधी समाजाच्या धार्मिक लवचिकतेचे दर्शन घडवते. टिकानो हे प्रामुख्याने गृहस्थ सिंधींचे प्रार्थना स्थळ आहे. येथे ‘गुरु ग्रंथ साहिब’चा प्रकाश केला जातो, पण सोबतच हिंदू देवतांच्या प्रतिमांचीही पूजा होते. हे ठिकाण सामाजिक एकात्मतेचे प्रतीक आहे.
दरबार ही उदासी संन्याशांची साधना स्थळे आहेत. येथे गुरु ग्रंथ साहिबसोबतच धूनी (पवित्र अग्नी) आणि बाबा श्रीचंद यांची पूजा केली जाते. सिंधमधील शिकारपूरची ‘खाट वारी दरबार’ ही याचे उत्तम उदाहरण आहे.
गुरु तेग बहादूरजींची शहीदी आणि महाराष्ट्रातील वारसा
गुरु तेग बहादूरजींच्या ३५० व्या शहीदी दिनानिमित्त महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी राज्यस्तरावर मोठ्या कार्यक्रमांचे आयोजन केले होते. याचा सिंधी समाजावर मोठा परिणाम झाला.
गुरु तेग बहादुरजींनी काश्मिरी पंडितांसाठी दिलेले बलिदान सिंधी समाजाच्या मनात कृतज्ञतेची भावना निर्माण करते. ‘हिंद दी चादर’ नाटकाचे प्रयोग आणि शासकीय सन्मानामुळे या ऐतिहासिक नात्याला पुन्हा एकदा उजाळा मिळाला. अशा उपक्रमांमुळे सिंधी तरुणांना त्यांच्या शीख वारशाची आणि त्यागाच्या इतिहासाची जाणीव झाली आहे.
आधुनिक आव्हाने आणि सांस्कृतिक लवचिकता
आजच्या आधुनिक काळात सिंधी आणि शीख समुदायातील या समन्वयासमोर काही आव्हाने आहेत. तरीही, सिंधी समाजाची गुरु ग्रंथ साहिबवर असलेली श्रद्धा अढळ आहे. आधुनिक काळात काहीवेळा तांत्रिक कारणांवरून मतभेद निर्माण होतात, परंतु सिंधी ‘नानकपंथी’ आपली ओळख ‘सहजधारी’ म्हणून जपण्यात अभिमान मानतात.
सिंधी साहित्यात, संगीतात आणि दैनंदिन भाषेतही गुरबानीचे शब्द उदा. वाहेगुरु, सतनाम विणले गेले आहेत. ही भाषा आणि साहित्याची देवाणघेवाण दोन संस्कृतींना जोडणारा दुवा आहे.
सेवा आणि लंगर
शीख धर्मातील ‘नाम जपो’, ‘वंड चखो’ (वाटून खाणे) आणि ‘किरत करो’ (प्रामाणिक श्रम) ही तत्त्वे सिंधी समाजाने आपल्या व्यापारात आणि समाजसेवेत अंगीकारली आहेत. जगभरातील सिंधी समाज जो विविध ‘लंगर’ आणि धर्मार्थ संस्था चालवतो, त्याचे आध्यात्मिक मूळ भाई कन्हैयाजींच्या ‘सेवापंथी’ विचारात आहे. संकटकाळात एकमेकांना मदत करण्याची वृत्ती ही शीख परंपरेतील सामुदायिक जाणिवेतूनच या समाजात आली आहे. भौगोलिक सीमांच्या पलीकडील अतूट बंध सिंध आणि शीख धर्माचे नाते हे इतिहासातील केवळ एक प्रकरण नसून ती आजही जिवंत असलेली एक महान आध्यात्मिक परंपरा आहे. फाळणीचा आघात, मातृभूमीचे विस्थापन आणि आधुनिक काळातील अनेक वादळांना तोंड देऊनही हे नाते टिकून आहे. ‘नानकविचार’ परंपरा हे या अनोख्या समन्वयाचे मूर्तिमंत उदाहरण असून, ते जगाला धार्मिक सलोख्याचा एक मौल्यवान धडा शिकवते. भौगोलिक सीमा आणि भाषा बदलल्या तरी, सिंधी समाजाच्या अंतर्मनात गुरु ग्रंथ साहिब आणि शीख गुरुंप्रति असलेली श्रद्धा आजही तेवढीच पोलादी आणि अभेद्य आहे.
