प्रस्तावना
स्वामी विवेकानंदांच्या “मनुष्य घडवा आणि राष्ट्र घडवा” या दिव्य मंत्राला प्रत्यक्ष आचरणात आणून आधुनिक भारताच्या सामाजिक व सांस्कृतिक पुनरुत्थानाचा नवा अध्याय लिहिणारे एक सच्चे स्वयंसेवक म्हणजे माननीय एकनाथजी रानडे. राष्ट्रभक्ती, संघटनात्मक कौशल्य आणि निःस्वार्थ सेवेचे ते मूर्तिमंत प्रतीक होते. एकनाथ रामकृष्ण रानडे (१९ नोव्हेंबर १९१४ – २२ ऑगस्ट १९८२), जे भारतीय सामाजिक-सांस्कृतिक विश्वात अत्यंत आदराने ‘एकनाथजी’ म्हणून ओळखले जातात, हे आधुनिक भारताच्या सांस्कृतिक पुनरुत्थान, संघटनात्मक मुत्सुद्देगिरी आणि सेवाकार्याचे एक अद्वितीय प्रतीक मानले जातात. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे (आरएसएस) सरकार्यवाह म्हणून संघटन बांधणीत दिलेले भरीव योगदान, कन्याकुमारी येथील भव्य ‘विवेकानंद शिला स्मारका’ची यशस्वी निर्मिती आणि ‘विवेकानंद केंद्र’ या आध्यात्मिक सेवा-संघटनेची स्थापना, ही त्यांच्या अलौकिक कर्तृत्वाची प्रमुख शिखरे आहेत. प्रसिद्धीच्या झगमगाटापासून दूर राहून, स्वतःच्या कर्तृत्वाने कोट्यवधी देशबांधवांच्या हृदयात स्वाभिमानाची आणि एकात्मतेची ज्योत पेटवणारा एक निष्काम कर्मयोगी म्हणून भारताच्या इतिहासात त्यांचे स्थान अढळ आहे.
कौटुंबिक आयुष्य
एकनाथजी रानडे यांचा जन्म महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्यातील ‘टिमटाला’ या गावी १९ नोव्हेंबर १९१४ रोजी एका मध्यमवर्गीय धार्मिक कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील रामकृष्णराव विनायक रानडे हे ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेल्वेत कारकून म्हणून कार्यरत होते, तर त्यांच्या आईचे नाव रमाबाई होते. मॅट्रिक नंतर उच्च शिक्षणासाठी त्यांनी नागपूरमधील हिसलॉप कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. हे एक ख्रिश्चन मिशनरी कॉलेज असल्याने तेथे सतत धार्मिक वादविवाद आणि ख्रिश्चन तत्त्वज्ञानाचा प्रभाव पाहायला मिळे. या वैचारिक वातावरणात स्वतःच्या सांस्कृतिक मुळांशी ठाम राहण्यासाठी आणि ख्रिश्चन मिशनऱ्यांच्या आक्षेपांना समर्पक तात्विक उत्तरे देण्यासाठी एकनाथजींनी उपनिषदे, भगवद्गीता आणि स्वामी विवेकानंदांच्या वाङ्मयाचा सखोल अभ्यास सुरू केला. या अभ्यासातूनच त्यांच्या भावी जीवनाची वैचारिक दिशा निश्चित झाली. १९३८ मध्ये त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून तत्त्वज्ञान विषयात बी.ए. (ऑनर्स) ची पदवी संपादन केली. पुढे संघटनात्मक जबाबदाऱ्या सांभाळत त्यांनी १९४५-४६ मध्ये सागर विद्यापीठांतर्गत असलेल्या जबलपूर लॉ कॉलेजमधून एल.एल.बी. पूर्ण केली.
विवेकानन्द शिला स्मारक: राष्ट्रीय एकात्मता
कन्याकुमारी येथील समुद्रात, किनाऱ्यापासून सुमारे ५०० मीटर अंतरावर असलेल्या ज्या खडकावर स्वामी विवेकानंदांनी २५, २६ आणि २७ डिसेंबर १८९२ रोजी ध्यानस्थ बसून भारताच्या पुनरुत्थानाचा मार्ग शोधला होता, तेथे स्मारक उभारणे हे एकनाथजींच्या आयुष्यातील ऐतिहासिक कार्य ठरले. १९६३ मध्ये स्वामी विवेकानंदांच्या जन्मशताब्दीनिमित्त या स्मारकाची संकल्पना पुढे आली, परंतु त्याला सुरुवातीला तीव्र राजकीय व प्रशासकीय विरोधाचा सामना करावा लागला. केंद्रीय सांस्कृतिक मंत्री हुमायून कबीर आणि तमिळनाडूचे तत्कालीन मुख्यमंत्री एम. भक्तवत्सलम यांनी या स्मारकामुळे धार्मिक तणाव निर्माण होईल या कारणास्तव परवानगी नाकारली होती.
ऑगस्ट १९६३ मध्ये एकनाथजींनी ‘विवेकानंद शिला स्मारक समिती’च्या संघटन सचिवपदाची सूत्रे हाती घेतली. त्यांनी पक्षीय राजकारणाच्या पलीकडे जाऊन संपूर्ण देशातील संसद सदस्यांशी वैयक्तिक संपर्क साधला. अवघ्या तीन दिवसांत त्यांनी विविध राजकीय पक्षांच्या ३२३ खासदारांच्या स्वाक्षऱ्यांचे निवेदन तयार केले आणि तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांची भेट घेऊन सरकारला स्मारकास मंजुरी देण्यास भाग पाडले. याशिवाय, तमिळनाडूतील स्थानिक विरोध मोडून काढण्यासाठी त्यांनी कांची कामकोटी पीठाच्या शंकराचार्यांचे पाठबळ मिळवून मुख्यमंत्री भक्तवत्सलम यांचे मतपरिवर्तन केले.
निधी उभारणीसाठी एकनाथजींनी ‘जनभागीदारी’ हे क्रांतिकारी मॉडेल वापरले. त्यांनी संपूर्ण देशात १ रुपया, २ रुपये आणि ५ रुपयांच्या कूपन्सद्वारे सामान्य जनतेकडून निधी संकलित केला, ज्यामुळे कोट्यवधी नागरिक या स्मारकाशी भावनिकदृष्ट्या जोडले गेले. याबरोबरच भारतातील प्रत्येक राज्य सरकारने पक्षीय भेद विसरून या प्रकल्पासाठी प्रत्येकी १ लाख रुपयांचे योगदान दिले. स्मारकाचे बांधकाम तमिळनाडूचे प्रसिद्ध मुख्य शिल्पकार (स्थापती) एस. के. आचारी यांच्या मार्गदर्शनाखाली पूर्ण झाले. समुद्राच्या उग्र लाटांमध्ये दगड कोरून अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत ही वास्तू उभारण्यात आली.
विवेकानंद केंद्र आणि ईशान्येतील शैक्षणिक क्रांती
शिलास्मारक पूर्ण झाल्यानंतर एकनाथजी केवळ एका वास्तूच्या उभारणीवर समाधानी राहिले नाहीत. त्यांच्या मते, स्मारकाला सजीव करायचे असेल, तर समाजातील शेवटच्या घटकाची सेवा करणे आवश्यक होते. या उदात्त ध्येयातून त्यांनी ‘विवेकानंद केंद्र’ या आध्यात्मिक सेवा-संस्थेची पायाभरणी केली. आपले संपूर्ण आयुष्य समाजोद्धारासाठी समर्पित करणाऱ्या ‘जीवनव्रती’ तरुणांची मालिका त्यांनी उभी केली.
या सेवाकार्याचा सर्वात मोठा प्रभाव ईशान्य भारतात, विशेषतः अरुणाचल प्रदेशात दिसून आला. तत्कालीन काळात अरुणाचल प्रदेश हा भौगोलिकदृष्ट्या अत्यंत दुर्गम, शिक्षणापासून वंचित आणि सीमावर्ती भाग होता. एकनाथजींनी या भागातील गरज ओळखून तिथे ‘विवेकानंद केंद्र विद्यालयां’ची साखळी सुरू केली. ही केवळ शाळांची निर्मिती नव्हती, तर एक शांत सामाजिक आणि शैक्षणिक क्रांती होती. स्थानिक जनजातीय संस्कृती, चालीरीती आणि अस्मिता यांचा पूर्ण आदर राखत, तेथील दुर्गम खेड्यापाड्यांतील मुलांपर्यंत दर्जेदार आधुनिक शिक्षण आणि राष्ट्रभक्तीचे संस्कार पोहोचवण्यात आले. या शैक्षणिक कार्यामुळे ईशान्येतील नवी पिढी सुशिक्षित तर झालीच, पण त्याचबरोबर ती देशाच्या मुख्य सांस्कृतिक व भावनिक प्रवाहासोबत घट्ट जोडली गेली.
चिरंतन प्रेरणास्थान
एकनाथजी रानडे यांचे जीवन म्हणजे ध्येयनिष्ठा, अथांग संघटनात्मक मुत्सद्दीपणा आणि ‘राष्ट्र प्रथम’ या भावनेचे मूर्तिमंत रूप होते. राजकीय मतभेद बाजूला सारून संपूर्ण देशाला एका राष्ट्रीय ध्येयासाठी एकत्र आणण्याची त्यांची हातोटी अद्वितीय होती. कन्याकुमारीच्या सागरातील शिला स्मारक त्यांच्या अढळ संकल्पाची साक्ष देते, तर अरुणाचलच्या दुर्गम भागातील विद्यालये त्यांच्या सेवाधर्माचा प्रकाश पसरवत आहेत. स्वतःच्या कर्मयोगाने राष्ट्र उभारणीचा नवा मार्ग दाखवणारे एकनाथजींचे जीवन भावी पिढ्यांना अविरत राष्ट्रसेवेची प्रेरणा देत राहील.
