दुबळा, हलपती आणि तलाविया अशी तीन नावे शासकीय दप्तरी एकाच समूहासाठी वापरली जातात. या समूहाला भारतीय संविधानात अनुसूचित जमातीचा दर्जा आहे. या लोकांचे मुख्य वास्तव्य गुजरातमधील सुरत, भरूच, नवसारी, वलसाड आणि महाराष्ट्रातील पालघर, नाशिक, धुळे, नंदुरबार तसेच दादरा व नगर हवेली या पट्ट्यात आहे.
दुबळा या शब्दाच्या उत्पत्तीबाबत अभ्यासकांमध्ये वेगवेगळे मतप्रवाह आहेत. एका मतानुसार हा शब्द हिंदीतील दुर्बल या शब्दापासून आला आहे, कारण अनेक पिढ्या हा वर्ग जमीनदाराकडे हाळी म्हणून राबल्याने आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत राहिला. दुसऱ्या मतानुसार संकटकाळी शत्रूला शरण जाताना स्वतःच्या कमकुवतपणाची कबुली दिल्याने हे नाव पडले. तिसऱ्या कथेनुसार मोठ्या दुष्काळात उपासमारीने खचल्यामुळे समाजाला दुबळा म्हटले गेले. हलपती हा शब्द गुजरातीतील हल म्हणजे नांगर या शब्दापासून बनला असून नांगर धरणारा शेतकरी असा त्याचा अर्थ होतो.
संख्याशास्त्रीय दृष्टिकोनातून १९६१ मध्ये या समाजाची गणना ३,३८,३६८ इतकी होती. २०११ च्या जनगणनेत (Census) गुजरातमध्ये ६,४३,१२०, महाराष्ट्रात १८,६९७, दमण-दीवमध्ये ११,०८७ आणि दादरा नगर हवेलीमध्ये २,७०३ अशी अधिकृत नोंद आहे. एकत्रित आकडा सुमारे ६,७५,६०७ इतका होतो. Joshua Project या आंतरराष्ट्रीय डेटाबेसनुसार आजघडीला अंदाजे ७,१९,००० लोक या समूहाचे आहेत.
२. पोटजाती आणि भौगोलिक विवाह प्रथा
या जमातीत अंतर्गत २५ पोटविभाग आहेत. त्यांची नावे बाबा, बल्सरिया, बर्निया, चोरिया, दमनी, हर्व्हिया, इस्त्रिया, खर्चा, खोडिया, मंडव्हिया, नर्दा, ओल्पडिया, रठोडिया, सरव्हिया, सिप्रिया, तलाव्हिया, उखरिया, उम्रिया, वसवा, वोहरा, घंगलिया, कान्हरिया, ठाकोर, थलिगोरिया आणि वातोलिया अशी आहेत. या यादीत तलाव्हिया, वोहरा आणि खर्चा या तीन विभागांना अधिक मानाचे स्थान आहे. पूर्वीच्या काळी एका पोटजातीत दुसऱ्या पोटजातीत विवाह होत नसत, परंतु आता हा नियम शिथिल झाला आहे. हा संपूर्ण समूह स्वतःला राजपूत वंशाचे समजतो आणि स्वतःला श्रेष्ठ मानतो, मात्र आसपासचे इतर समाज त्यांना कनिष्ठ समजत आले आहेत.
येथील एक अनोखी प्रथा म्हणजे विटो. विटो म्हणजे एक भौगोलिक सीमा. दुबळा समाजात मुलगा-मुलीचे लग्न त्याच भौगोलिक सीमेत म्हणजेच त्याच विटोमध्ये करावे लागते. नवसारी विटो आणि बार्डोली विटो ही त्याची प्रसिद्ध उदाहरणे आहेत. मानवशास्त्रात याला प्रदेश अंतर्विवाह (Territorial Endogamy) असे म्हणतात.
३. राहणीमान आणि उपजीविका
मातृभाषा दुबली ही भीली गटातील इंडो-आर्यन (Indo-Aryan) भाषाकुळातील आहे. दैनंदिन व्यवहारात गुजरातमधील लोक गुजराती आणि महाराष्ट्रातील लोक मराठी वापरतात. मानवमिती अभ्यासानुसार या लोकांच्या शारीरिक ठेवणीत वेगळेपण दिसते.
निवारा हा साधारणपणे कुडाच्या भिंती आणि गवताच्या छपराचा असतो. अशा घरांना खिडक्या नसतात आणि उंची अत्यंत कमी असते. घरापुढे बसण्यासाठी ओटा असतो. उत्पन्नाचे मुख्य साधन शेती आणि शेतमजुरी आहे. भात, ज्वारी, गहू आणि तूर ही प्रमुख पिके आहेत. अलीकडच्या काळात अनेक कुटुंबे दूध सहकारी संस्थांना दूध घालू लागली आहेत आणि तरुण वर्ग सुरत-नवसारी भागात हिरे घासणे आणि पॉलिश करण्याच्या व्यवसायात उतरला आहे. आहारात ज्वारीची भाकरी, भात आणि मांसाचा समावेश असतो. महुआच्या फुलापासून बनवलेली दारू पारंपरिक पेय आहे. कुटुंबातील स्त्रिया पुरुषांइतक्याच शेतात आणि मजुरीवर काम करतात.
४. कुटुंब रचना
कुटुंबाचा कारभार वडिलांच्या हातात असतो म्हणजेच पितृसत्ताक पद्धत आहे. विवाहानंतर मुलगा वडिलांपासून वेगळा राहतो, त्यामुळे केंद्रक कुटुंब (Nuclear Family) पद्धत दिसते. काही ठिकाणी मुलीला भाऊ नसेल तर जावयाला सासरी आणून ठेवण्याची घरजावई पद्धत आहे. वडिलोपार्जित मालमत्तेत सर्व मुलांना समान वाटा मिळतो, परंतु राहते घर सर्वात धाकट्या मुलाकडे जाते.
५. पारंपरिक न्यायव्यवस्था
गावपातळीवर पंचायत (Traditional Council) असते. पंच आणि पटेल हे दोन मुख्य पदाधिकारी असतात आणि त्यांना मदत करण्यासाठी अवलदार असतो. गावातील वाद, भांडणे, दंड आणि न्याय देण्याचे काम हे तिघे पाहतात. पटेल म्हणून गावातील अनुभवी, हुशार आणि प्रतिष्ठित व्यक्तीची निवड केली जाते. गावाच्या वेगवेगळ्या वाड्यांमधून प्रतिनिधी घेऊन सभा बनते. रुढी, परंपरा आणि नीतिनियमांचे पालन होते की नाही हे पाहणे आणि कुटुंबातील अंतर्गत प्रश्न सोडवणे हे या सभेचे काम आहे. या पंचायतीचा समाजावर मोठा प्रभाव आहे. स्थानिक पातळीवर समस्त हलपती समाज आणि बारा गावांची मिळून बनलेली बार गाम चौरा नावाची मोठी न्यायसंस्था देखील कार्यरत आहे.
६. बाळंतपण आणि अर्भकाशी संबंधित रिती
या समाजातील महिला पारंपरिक दाईच्या कामात निपुण असतात. गरोदरपणाच्या सातव्या महिन्यात खोरा भरना हा विधी होतो. पहिले बाळंतपण माहेरी करण्याची प्रथा आहे. जन्मानंतर पाचव्या दिवशी शुद्धीकरण आणि सहाव्या दिवशी बाळाला पाळण्यात ठेवण्याची छठी केली जाते. मुलाचे नाव ठेवण्याचा मान आत्या म्हणजे वडिलांच्या बहिणीला असतो.
जुन्या नोंदीनुसार बाळंतपण कठीण झाल्यास पेटफोडीमाता या देवतेला कोंबडा किंवा बकऱ्याचा नवस केला जातो. सातव्या दिवशी बाळाचे नामकरण होते आणि ज्या दिवशी जन्म झाला त्या वारावरून नाव ठेवण्याची पद्धत होती. तिसऱ्या किंवा चौथ्या दिवशी जावळ म्हणजे पहिली हजामत केली जाते. ज्या देवतेच्या आशीर्वादाने मूल झाले त्या देवतेला मूल अर्पण केल्यासारखे मानले जाते आणि केस, नारळ आणि दिवा अर्पण केल्यावर देवता मूल परत देते अशी श्रद्धा आहे.
७. विवाह पद्धत
विवाह हा प्रौढ वयात होतो. साधारणपणे मुलीचे वय पंधरा ते वीस आणि मुलाचे वय अठरा ते पंचवीस या दरम्यान विवाह केला जातो. लग्न जुळवण्यासाठी बस्तरिओ नावाचा मध्यस्थ असतो. या समाजात वधूमूल्य द्यावे लागते, हुंडा पद्धत नाही.
विवाहापूर्वी नानीताडी आणि मोटीताडी या दोन चाचणी अवस्था असतात. यात होणारी वधू काही काळ होणाऱ्या पतीच्या घरी राहून तेथील वातावरणाशी जुळवून घेते का हे पाहिले जाते. या काळात शारीरिक संबंध ठेवले जात नाहीत. सर्व काही जमल्यावर घाणा नावाच्या विधीने व्यवहार पक्का केला जातो.
मुख्य विवाहसोहळा मुलीच्या घरी मंडपात होतो. वधू काळ्या मण्यांची काळी गंथी, लाल काचेच्या बांगड्या, भांगात कुंकू आणि कपाळावर चांदलो लावते. पूर्वी भगत लग्न लावत असे, आता ब्राह्मणाकडून सप्तपदीचे मंत्र म्हटले जातात. त्यानंतर हस्त-मिलाप आणि भोजन होते. विवाहाचा काळ होळी ते नागपंचमी असा असतो. दुसऱ्या दिवशी पितरांची पूजा करणे आवश्यक असते. समाजात एकापेक्षा जास्त पत्नी करण्याची प्रथा, घटस्फोट आणि विधवा पुनर्विवाह याला मान्यता आहे आणि याबतचा निर्णय पंचायत घेते.
८. नृत्यकला
नृत्याची या समाजाला विशेष आवड आहे. तीन प्रकारची नृत्ये दिसतात – एक स्वतःच्या जातीचे पारंपरिक नृत्य, दुसरे जन्म, विवाह आणि मृत्यू प्रसंगी केले जाणारे नृत्य आणि तिसरे सण-उत्सवाच्या वेळी केले जाणारे नृत्य. नृत्याच्या हावभावात कोंबडा आणि सरड यांच्या झुंजीचे तसेच शेतीतील पेरणी आणि लावणीचे अनुकरण केले जाते. ढोल, नगारा, तुर आणि थाळी ही वाद्ये वापरली जातात.
९. धर्म, सण आणि यात्रा
या समाजाचे मुख्य आराध्य मुरळा आणि भरमदेव आहेत, तर बाळिया काका ऊर्फ हाळिया काका देवी ही प्रमुख देवता मानली जाते. याशिवाय अन्नाची देवता कणसरी देवी, पिंपळावर राहणारा आशापूर देव, स्मशानात राहणारे बामणिया भूत, मार्की माता, सितला माता आणि वरुण देव यांची उपासना केली जाते. आकाशीमाता, पेटफोडीमाता, खोखलीमाता, मरीमाता आणि वेराईमाता यांसारख्या विविध कार्यांसाठी विविध देवी आहेत. आजार आणि संकटे ही दुष्ट शक्तींमुळे येतात असे मानले जाते आणि त्यासाठी भगताकडे (Bhagat – वैदू, मांत्रिक आणि पुजारी) उपाय विचारला जातो. आत्मा आणि भुताखेतांवर विश्वास आहे.
Joshua Project (जोशुआ प्रोजेक्ट – जगातील वांशिक गटांचा डेटा ठेवणारी संस्था) नुसार या समाजातील जवळपास १०० टक्के लोक हिंदू आहेत. Christian Adherents (ख्रिश्चन अनुयायी) चे प्रमाण केवळ ०.०७ टक्के आणि Evangelicals (इव्हँजेलिकल – सुवार्ता प्रसारक) चे प्रमाण ०.०० टक्के आहे. म्हणजेच धर्मांतराचा प्रभाव या समाजावर नगण्य आहे.
सणांमध्ये दिवासो हा सर्वात महत्त्वाचा सण आहे जो आषाढी अमावस्येला साजरा होतो. या दिवशी अविवाहित मुले-मुली बाहुला आणि बाहुलीचे लग्न लावण्याचा खेळ करतात. जोपर्यंत स्वतःचे लग्न होत नाही तोपर्यंत तीच बाहुली किंवा बाहुला दरवर्षी वापरण्याची प्रथा आहे. दुसरा महत्त्वाचा दिवस शीतलासप्तमी आहे, या दिवशी उपवास करून शीतलादेवीची पूजा केल्यास देवी आणि कांजण्या यांसारखे आजार होत नाहीत अशी समजूत आहे. पाऊस न पडल्यास वरुण देवाला प्रसन्न करण्यासाठी अविवाहित मुली डोक्यावर पाण्याने भरलेले घडे घेऊन पाणी-जत्रा काढतात. याशिवाय होळी, दिवाळी, नवरात्र, दसरा आणि पितरांसाठी मातावी आतम हा सण साजरा होतो.
यात्रांमध्ये नवसारी जिल्ह्यातील गरम पाण्याच्या झऱ्याजवळील उनाई माता यात्रा सर्वात मोठी आहे जी मकर संक्रांती आणि चैत्र महिन्यात भरते. पापमुक्ती, संततीप्राप्ती आणि अस्थी विसर्जनापूर्वी स्नानासाठी लोक येथे येतात. डांगमधील अंबिका माता यात्रा नवरात्रीत नऊ दिवस चालते आणि महाशिवरात्रीला महादेवजी यात्रा भरते. होळी यात्रा ही एक प्रकारची लग्न बाजार यात्रा असते जिथे दागिने, शेतीची अवजारे आणि जनावरे विकली जातात आणि तिथेच बार गाम चौरा पंचायतीची न्यायसभा भरते.
१०. अंत्यसंस्कार
मृत व्यक्तीला जाळण्याची आणि पुरण्याची अशा दोन्ही पद्धती प्रचलित आहेत. दोन्ही वेळी तांदूळ टाकून जागा पवित्र केली जाते. मृताच्या तोंडात भाताचे चार गोळे ठेवले जातात आणि मृतदेह उत्तर दिशेला डोके करून ठेवला जातो. पुरुषाचा मृतदेह पांढऱ्या धोतरात आणि स्त्रीचा मृतदेह लाल वस्त्रात गुंडाळला जातो. स्मशानात नेताना वाटेत काही ठिकाणी थांबले जाते, या कृतीला विसामो म्हणतात आणि त्या ठिकाणी जुने कपडे टाकून दिले जातात. सात ते बारा दिवस सुतक पाळले जाते. अकराव्या दिवशी अस्थी नाशिकच्या गोदावरीत किंवा वलसाडच्या तिथल-दरिया समुद्रात विसर्जित केल्या जातात. जर मृतदेह पुरला असेल तर अस्थी विसर्जनाच्या दिवशी लाकडाची प्रतिकृती बनवून जाळली जाते. सर्व विधी भगत पार पाडतो. दर चार-पाच वर्षांनी अक्षय्य तृतीयेला पर्जन किंवा मोटो दहदो नावाचे सामूहिक श्राद्ध केले जाते.
२०१४ नंतर आदिवासी विकासाच्या धोरणात मूलभूत बदल झाला. केवळ वाटप करण्याऐवजी प्रत्येक वस्तीपर्यंत योजना पोहोचवण्याचे सॅच्युरेशन (Saturation) मॉडेल आणले गेले.
अर्थसंकल्पात मोठी वाढ झाली. DAPST (Development Action Plan for Scheduled Tribes) साठीचा निधी २०१३-१४ मध्ये २४,५९८ कोटी होता तो २०२४-२५ मध्ये १.२३ लाख कोटी झाला. आदिवासी मंत्रालयाचा (Ministry of Tribal Affairs) स्वतःचा निधी ७,६०५ कोटींवरून १३,००० कोटी म्हणजे ७० टक्क्यांनी वाढला आणि २०२५-२६ मध्ये तो १४,९२५ कोटी झाला. EMRS (Eklavya Model Residential Schools) साठी एकट्या ६,३९९ कोटींची तरतूद आहे.
शिक्षण क्षेत्रात २०१८ मध्ये नियम बदलून ज्या ब्लॉक (Block) मध्ये ५० टक्क्यांपेक्षा जास्त आदिवासी आहेत तिथे EMRS उघडणे सक्तीचे केले. पंतप्रधानांनी ४० नव्या शाळांचे उद्घाटन आणि २५ शाळांची पायाभरणी २,८०० कोटी खर्चून केली. एका विद्यार्थ्यामागे होणारा खर्च १,०९,००० रुपयांवरून १,४७,०६२ रुपये करण्यात आला. पालघर, नाशिक आणि वलसाड भागात जिथे दुबळा मुले शिकतात तिथे CBSE (Central Board of Secondary Education) पॅटर्नच्या शाळा मंजूर झाल्या आहेत. महाराष्ट्रात आश्रमशाळांसाठी DBT (Direct Benefit Transfer) प्रणाली सुरू झाली.
PM-JANMAN (Pradhan Mantri Janjati Adivasi Nyaya Maha Abhiyan) ही योजना १५ नोव्हेंबर २०२३ रोजी जनजातीय गौरव दिवसापासून सुरू झाली. यासाठी २४,१०४ कोटींची तरतूद असून केंद्राचा वाटा १५,३३६ कोटी आणि राज्याचा वाटा ८,७६८ कोटी आहे. या योजनेतून दुबळा पाड्यांमध्ये १३८० किलोमीटर रस्ते, १२० अंगणवाड्या आणि २५० सामुदायिक केंद्रे मंजूर झाली.
सर्वात मोठी योजना DAJGUA (Dharti Aaba Janjatiya Gram Utkarsh Abhiyan) ही २ ऑक्टोबर २०२४ रोजी हजारीबाग येथून सुरू झाली. यासाठी ७९,१५६ कोटींची तरतूद असून केंद्राचा वाटा ५६,३३३ कोटी आणि राज्याचा वाटा २२,८२३ कोटी आहे. देशातील ६३,८४३ गावे, ५४९ जिल्हे आणि २,९११ ब्लॉक यात समाविष्ट आहेत. महाराष्ट्रातील ४,९७५ गावे या अभियानात निवडली गेली आहेत.
PESA (Panchayats Extension to Scheduled Areas Act) आणि FRA (Forest Rights Act) कायद्यांची कठोर अंमलबजावणी झाली. ग्रामसभेला दारू दुकान, खाण लीज आणि वनउत्पादन विक्रीचे अधिकार मिळाले. महाराष्ट्रात दोन लाखांहून अधिक वनहक्क दावे मंजूर झाले, ज्यामुळे पूर्वी हाळी म्हणून काम करणारा दुबळा समाज आता जमीनमालक झाला. भगवान बिरसा मुंडा कृषी क्रांती योजनेतून विहीर आणि ठिबकसाठी १०० टक्के अनुदान मिळते.
Van Dhan Yojana (वन धन योजना) अंतर्गत आधी दलाल दहा रुपये किलोने घेणारा मोहफुलं आणि टेंभुर्ण पानांचा भाव MSP (Minimum Support Price) मुळे तिप्पट झाला. १५ SHG (Self Help Groups) मिळून ३०० लोकांचा एक गट बनतो आणि त्याला १५ लाखांचे अनुदान मिळते. देशभरात ४६२४ VDVK (Van Dhan Vikas Kendra) मंजूर असून ४१०५ केंद्रांमध्ये १२,२७,२३१ सदस्य आहेत. पालघर आणि वलसाडमध्ये दुबळा महिलांचे काजू आणि बांबू टोपलीचे गट सक्रिय आहेत.
याशिवाय Jan Dhan (Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana), PM Kisan (Pradhan Mantri Kisan Samman Nidhi), Ujjwala (Pradhan Mantri Ujjwala Yojana) आणि Ayushman Bharat (Pradhan Mantri Jan Arogya Yojana) या योजनांमुळे बँक खाते, शेतकरी सन्मान निधी, गॅस जोडणी आणि पाच लाखांपर्यंत मोफत उपचार या सुविधा दुबळा पाड्यांपर्यंत पोहोचल्या आहेत.
स्रोत सूची
१. मराठी विश्वकोश (प्रथमावृत्ती) – दुबळा नोंद
२. TRTI (Tribal Research and Training Institute) गुजरात – Halpati / Dubla Monograph
३. Enthoven R. E. १९२० – Tribes and Castes of Bombay Vol I
४. Shah P. G. १९५८ – The Dublas of Gujarat
५. Sinha S. C. १९८८
६. Census २०११ – Government of India, Ministry of Tribal Affairs
७. Joshua Project.net – People Group Print १६७४८ / IN – Dubla unspecified in India Profile – Christian Adherents ०.०७%, Evangelicals ०.००%
८. PIB (Press Information Bureau) – Van Dhan Yojana
९. PIB / Economic Times – Tribal Ministry Budget आणि EMRS (Eklavya Model Residential Schools)
१०. PIB – PM-JANMAN (Pradhan Mantri Janjati Adivasi Nyaya Maha Abhiyan) आणि DAJGUA (Dharti Aaba Janjatiya Gram Utkarsh Abhiyan), DAPST (Development Action Plan for Scheduled Tribes)
– राज भाटिया
