२१ ऑक्टोबर १९४३ : सिंगापूरमध्ये स्वतंत्र भारताच्या सरकारची घोषणा; नेताजींच्या आझाद हिंदचा ऐतिहासिक अध्याय

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात २१ ऑक्टोबर या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे. २१ ऑक्टोबर १९४३ रोजी नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी सिंगापूरमध्ये आझाद हिंदच्या हंगामी स्वतंत्र सरकारची (Provisional Government of Free India) स्थापना जाहीर केली. भारताच्या स्वातंत्र्याची घोषणा, स्वतंत्र सरकारची संकल्पना आणि भारतीय राष्ट्रीय सेनेच्या माध्यमातून ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष करण्याचा निर्धार या ऐतिहासिक घटनेचे प्रमुख पैलू होते. या घोषणेमुळे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नवे राजकीय स्वरूप प्राप्त झाले.

आझाद हिंद सरकारच्या स्थापनेमागे आग्नेय आशियातील भारतीयांचे संघटन, क्रांतिकारकांचे प्रयत्न आणि भारतीय सैनिकांना स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी करून घेण्याची चळवळ होती. या इतिहासात कॅप्टन मोहन सिंघ, रासबिहारी बोस आणि नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे योगदान महत्त्वपूर्ण ठरते.

कॅप्टन मोहन सिंघ आणि आझाद हिंद फौजेची स्थापना

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात जपानने आग्नेय आशियात लष्करी मोहीम सुरू केली. मलाया आणि सिंगापूरमधील लढायांनंतर ब्रिटिश भारतीय सैन्यातील अनेक भारतीय सैनिक जपानच्या ताब्यात युद्धकैदी झाले. या परिस्थितीत भारतीय सैनिकांना एकत्र करून भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी स्वतंत्र सेना उभारण्याची संकल्पना पुढे आली.

कॅप्टन मोहन सिंघ हे ब्रिटिश भारतीय सैन्यातील अधिकारी होते. भारतीय सैनिकांनी आपल्या देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी संघटित व्हावे, या विचारातून त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय सेनेच्या उभारणीसाठी प्रयत्न सुरू केले. जपानी अधिकारी मेजर फुजीवारा इवाइची यांच्याशी झालेल्या संपर्कातून या प्रयत्नांना प्रारंभिक पाठबळ मिळाले.

१९४२ मध्ये कॅप्टन मोहन सिंघ यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय राष्ट्रीय सेना (Indian National Army—INA) संघटित करण्यात आली. १ सप्टेंबर १९४२ रोजी या सेनेची औपचारिक स्थापना झाल्याचा उल्लेख ऐतिहासिक संदर्भांत आढळतो. भारतीय युद्धकैद्यांना स्वातंत्र्यलढ्यासाठी संघटित करणे आणि त्यांना लष्करी प्रशिक्षणाच्या माध्यमातून ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध लढण्यासाठी तयार करणे, हा या प्रयत्नांचा मुख्य उद्देश होता.

भारतीय राष्ट्रीय सेनेच्या उभारणीबरोबरच तिच्या राजकीय नेतृत्वासाठीही प्रयत्न सुरू होते. याच प्रक्रियेत रासबिहारी बोस आणि इंडियन इंडिपेंडन्स लीग यांची भूमिका महत्त्वाची ठरली.

रासबिहारी बोस यांचे योगदान

रासबिहारी बोस हे ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध क्रांतिकारी कार्य करणारे ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसैनिक होते. भारतातील क्रांतिकारी चळवळीशी संबंधित कार्यानंतर ते जपानमध्ये स्थायिक झाले. तेथून त्यांनी भारतीय स्वातंत्र्याचा विचार पुढे नेण्यासाठी आणि परदेशात राहणाऱ्या भारतीयांना एकत्र आणण्यासाठी प्रयत्न केले.

१९४२ मध्ये आग्नेय आशियातील भारतीय प्रतिनिधींच्या परिषदांमधून इंडियन इंडिपेंडन्स लीगला संघटनात्मक स्वरूप प्राप्त झाले. या संघटनेचे उद्दिष्ट भारताच्या संपूर्ण स्वातंत्र्यासाठी राजकीय पाठबळ उभारणे आणि भारतीय राष्ट्रीय सेनेला स्वातंत्र्यलढ्याची लष्करी शक्ती म्हणून संघटित करणे हे होते.

जून १९४२ मध्ये बँकॉक येथे झालेल्या परिषदेत भारतीय राष्ट्रीय सेनेच्या संघटनाला औपचारिक स्वरूप देण्यात आले. रासबिहारी बोस यांच्या नेतृत्वाखाली इंडियन इंडिपेंडन्स लीगने आग्नेय आशियातील भारतीयांना स्वातंत्र्याच्या उद्दिष्टासाठी एकत्र आणले. कॅप्टन मोहन सिंघ यांच्याकडे सेनेच्या लष्करी नेतृत्वाची जबाबदारी होती.

१९४२ च्या अखेरीस संघटनेच्या नियंत्रणासंबंधी मतभेदांमुळे पहिल्या भारतीय राष्ट्रीय सेनेचे कार्य थांबले. त्यानंतर रासबिहारी बोस यांनी भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचे संघटन पुन्हा उभे करण्यासाठी प्रयत्न सुरू ठेवले. १९४३ मध्ये नेताजी सुभाषचंद्र बोस आग्नेय आशियात आल्यानंतर रासबिहारी बोस यांनी नेतृत्वाची जबाबदारी त्यांच्याकडे सोपवली.

नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे नेतृत्व

नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी सशस्त्र संघर्षाचा मार्ग स्वीकारला होता. युरोपमधील प्रयत्नांनंतर ते १९४३ मध्ये आग्नेय आशियात पोहोचले. जुलै १९४३ मध्ये सिंगापूर येथे त्यांनी भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचे नेतृत्व स्वीकारले आणि भारतीय राष्ट्रीय सेनेची पुनर्रचना सुरू केली.

नेताजींनी सैनिकांची भरती, लष्करी प्रशिक्षण आणि भारतीय समुदायाचे संघटन यांना चालना दिली. त्यांच्या नेतृत्वाखाली आझाद हिंद फौजेला व्यापक राजकीय उद्दिष्ट प्राप्त झाले. महिलांचाही सशस्त्र संघर्षात सहभाग वाढवण्यासाठी कॅप्टन लक्ष्मी स्वामिनाथन यांच्या नेतृत्वाखाली राणी झाशी रेजिमेंटची स्थापना करण्यात आली. भारतीय महिलांच्या लष्करी सहभागाच्या इतिहासातील हा महत्त्वाचा टप्पा होता.

२१ ऑक्टोबर १९४३ रोजी सिंगापूरमधील कॅथे सिनेमागृहात झालेल्या कार्यक्रमात नेताजींनी आझाद हिंदच्या हंगामी स्वतंत्र सरकारची स्थापना जाहीर केली. या सरकारचे प्रमुख म्हणून त्यांनी कार्यभार स्वीकारला. सरकारमध्ये मंत्री आणि भारतीय राष्ट्रीय सेनेचे प्रतिनिधी सहभागी झाले होते. स्वतंत्र भारताचे प्रतिनिधित्व करणारी राजकीय व्यवस्था उभारणे आणि ब्रिटिश राजवटीतून भारताची मुक्तता करणे, हे या सरकारचे प्रमुख उद्दिष्ट होते.

जपानसह काही राष्ट्रांनी आझाद हिंद सरकारला मान्यता दिली. या सरकारने स्वतंत्र भारताच्या सार्वभौमत्वाचा दावा मांडला. अंदमान आणि निकोबार बेटांच्या प्रशासनाची जबाबदारीही या सरकारशी जोडली गेली. नेताजींनी या बेटांना ‘शहीद’ आणि ‘स्वराज’ अशी नावे दिली.

आझाद हिंद फौजेची लष्करी मोहीम

आझाद हिंद सरकारच्या स्थापनेनंतर भारतीय राष्ट्रीय सेनेने भारताच्या ईशान्य सीमेकडे लष्करी मोहीम सुरू केली. जपानी सैन्याच्या सहकार्याने इम्फाळ आणि कोहिमा परिसरात झालेल्या मोहिमांमध्ये INA च्या सैनिकांनी सहभाग घेतला.

१४ एप्रिल १९४४ रोजी मणिपूरमधील मोइरांग येथे आझाद हिंद फौजेने भारतीय भूमीवर तिरंगा फडकावला. या घटनेला आझाद हिंद फौजेच्या इतिहासात विशेष स्थान आहे. भारतीय स्वातंत्र्यासाठी लढणाऱ्या सैनिकांच्या ध्येयाचे ते प्रतीक बनले.

या मोहिमांमध्ये सैनिकांनी कठीण भौगोलिक परिस्थिती आणि युद्धातील आव्हानांचा सामना केला. पुढील लष्करी घडामोडींमध्ये जपानच्या पराभवाचा आणि दुसऱ्या महायुद्धाच्या बदलत्या परिस्थितीचा आझाद हिंद फौजेच्या कार्यावर परिणाम झाला.

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील ऐतिहासिक स्थान

कॅप्टन मोहन सिंघ यांनी भारतीय सैनिकांना संघटित करून आझाद हिंद फौजेच्या उभारणीची पायाभरणी केली. रासबिहारी बोस यांनी आग्नेय आशियातील भारतीय समाजाला राजकीय संघटन दिले. नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी या प्रयत्नांना व्यापक नेतृत्व देत भारतीय राष्ट्रीय सेनेची पुनर्रचना केली आणि आझाद हिंदच्या हंगामी स्वतंत्र सरकारची स्थापना जाहीर केली.

२१ ऑक्टोबर हा दिवस नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या नेतृत्वाखाली आझाद हिंद सरकारची स्थापना जाहीर झाल्याच्या ऐतिहासिक घटनेचे स्मरण करून देतो. भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी योगदान देणाऱ्या क्रांतिकारकांच्या आणि सैनिकांच्या कार्याचा हा महत्त्वपूर्ण अध्याय आहे.

संदर्भसूची

१. भारत सरकार, गृह मंत्रालय — Indian National Army (INA) and Indian Independence League (IIL), 1942–1946.

२. भारत सरकार, प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरो — Anniversary of the Formation of Azad Hind Government by Netaji Subhas Chandra Bose Celebrated, २२ ऑक्टोबर २०२१.

३. भारत सरकार, प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरो — Commemoration of 75th Year of Establishment of Azad Hind Government, १९ ऑक्टोबर २०१८.

४. The Historical Journal, Cambridge University Press — The Indian National Army and the Making of Indian Nationalism in Japanese-Occupied Malaya.

५. Joyce C. Lebra — The Indian National Army and Japan, Institute of Southeast Asian Studies.