८ जुलै १९१०… जगाच्या इतिहासातील एक असा दिवस, ज्या दिवशी एका भारतीय क्रांतिकारकाच्या अचाट धैर्याने ब्रिटिश साम्राज्याचा अहंकार तर चक्काचूर केलाच, शिवाय दोन बलाढ्य युरोपीय देशांना आंतरराष्ट्रीय न्यायालयात समोरासमोर उभे राहण्यास भाग पाडले. ती घटना होती स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांनी फ्रान्सच्या मार्सेलिस बंदरात घेतलेली ऐतिहासिक उडी! आज या थरारक घटनेला ११६ वर्षे पूर्ण होत आहेत, पण आजही याबद्दल वाचताना अंगावर शहारे आल्याशिवाय राहत नाहीत.
लंडन ते ‘एस. एस. मोरिया’ जहाजाचा प्रवास
लंडनमध्ये ‘अभिनव भारत’ संस्थेच्या माध्यमातून भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याची मशाल पेटवणाऱ्या सावरकरांवर ब्रिटिश सरकारने अत्यंत गंभीर आरोप लावले होते. भारतात सशस्त्र क्रांतीची सुरूवात, शस्त्रे पाठवणे आणि नाशिकचे जिल्हाधिकारी जॅक्सनला मारण्याचा कट रचणे, या आरोपांखाली सावरकरांना लंडनमध्ये अटक करण्यात आली. त्यांच्यावर भारतात खटला चालवण्यासाठी त्यांना ‘एस. एस. मोरिया’ या जहाजातून अत्यंत कडक सुरक्षेत भारताकडे रवाना करण्यात आले. ब्रिटिश रक्षकांना कल्पना होती की सावरकर सामान्य कैदी नाहीत, म्हणूनच त्यांच्यावर अहोरात्र नजर ठेवली जात होती.
८ जुलैची ती थरारक सकाळ
जहाज जसे जसे भारताच्या दिशेने सरकत होते, तसतसे सावरकरांच्या डोक्यात निसटून जाण्याची योजना आकार घेत होती. ८ जुलै १९१० रोजी सकाळी हे जहाज कोळसा भरण्यासाठी आणि तांत्रिक कारणांसाठी फ्रान्सच्या ‘मार्सेलिस’ बंदरात थांबले होते. सावरकरांनी हीच ती संधी साधली. त्यांनी शौचास जाण्याचे कारण केले. जहाजाच्या शौचालयाचे रक्षक बाहेर उभे राहिले आणि सावरकरांनी आतून कडी लावली. शौचालयाला एक लहान गोल खिडकी (Porthole) होती. एका सामान्य माणसाला त्यातून बाहेर पडणे अशक्यप्राय होते. पण देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी आसुसलेल्या सावरकरांनी स्वतःच्या शरीराला कसेबसे त्या छोट्या खिडकीतून बाहेर काढले आणि थेट अथांग समुद्रात उडी घेतली!
मृत्यूशी झुंज आणि फ्रेंच भूमीवर पाऊल
पाण्याचा मोठा आवाज झाल्याने रक्षक सावध झाले. सावरकर पळून जात असल्याचे पाहताच ब्रिटिशांनी जहाजावरून त्यांच्यावर अंधाधुंद गोळीबार सुरू केला. पण मृत्यूची भीती सावरकरांना कधी नव्हतीच. गोळ्यांचा मारा चुकवत, लाटांशी दोन हात करत सावरकर पोहत पोहत किनाऱ्याकडे निघाले. अखेर ते मार्सेलिस बंदराच्या किनाऱ्याला पोहोचले आणि तिथली नऊ ते दहा फूट उंच, निसरडी भिंत चढून ते फ्रेंच भूमीवर सुरक्षितपणे उभे राहिले. एका भारतीय कैद्याने ब्रिटिश साम्राज्याच्या पहारा भेदून दाखवला होता!
दुर्दैवाचा फेरा आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्याचा भंग
सावरकरांच्या योजनेनुसार, त्यांच्या सुटकेसाठी फ्रान्समधील त्यांचे सहकारी मादाम कामा आणि श्यामजी कृष्ण वर्मा हे गाडी घेऊन किनाऱ्यावर येणार होते. परंतु, सावरकरांनी ठरवलेल्या वेळेआधीच उडी घेतल्यामुळे म्हणा किंवा इतर तांत्रिक अडचणींमुळे, त्यांचे सहकारी किनाऱ्यावर पोहोचायला काही मिनिटे उशीर झाला.
फ्रेंच भूमीवर आल्यानंतर सावरकरांनी तिथल्या एका फ्रेंच पोलिसाला गाठले आणि आपल्याला फ्रेंच सरकारच्या ताब्यात देण्याची विनंती केली. आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार, कोणत्याही देशाच्या भूमीवर आलेल्या राजकीय कैद्याला ‘राजकीय आश्रय’ मिळण्याचा अधिकार असतो. पण भाषेच्या अडचणीमुळे त्या फ्रेंच पोलिसाला सावरकरांचे म्हणणे समजले नाही. इतक्यात जहाजावरून ब्रिटिश रक्षक तिथे धावत आले. त्यांनी त्या फ्रेंच पोलिसाला लाच देऊन किंवा कायद्याची भीती दाखवून सावरकरांना बेकायदेशीरपणे पुन्हा ताब्यात घेतले आणि जहाजावर खेचून आणले.
जगाच्या इतिहासात पहिल्यांदाच: ‘हेग’ न्यायालयातील खटला
सावरकरांची सुटका अपयशी ठरली असली, तरी त्यांनी घेतलेल्या उडीने आंतरराष्ट्रीय राजकारणात प्रचंड मोठी खळबळ उडवून दिली. एका स्वतंत्र देशाच्या (फ्रान्सच्या) भूमीवर जाऊन ब्रिटिश पोलिसांनी फ्रेंच सरकारची परवानगी न घेता एका कैद्याला अटक करणे, हा फ्रान्सच्या सार्वभौमत्वाचा आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्याचा उघड उघड अपमान होता.
हा मुद्दा फ्रान्सच्या संसदेत आणि युरोपियन प्रसारमाध्यमांमध्ये पेटला. फ्रान्सचे पंतप्रधान अरिस्टाईड ब्रियांड यांना या मुद्द्यावरून राजीनामा द्यावा लागला. अखेर हे प्रकरण नेदरलँड्समधील ‘इंटरनॅशनल कोर्ट ऑफ आर्बिट्रेशन’ (हेग न्यायालय) येथे गेले. जगाच्या इतिहासात पहिल्यांदाच एका भारतीय क्रांतिकारकामुळे दोन महासत्ता (ब्रिटन आणि फ्रान्स) आंतरराष्ट्रीय न्यायालयात एकमेकांसमोर उभ्या ठाकल्या होत्या.
या उडीचे अमर महत्त्व
जरी हेग न्यायालयाने पुढे ब्रिटनच्या दबावाखाली निर्णय दिला आणि सावरकरांना फ्रान्सकडे सोपवण्यास नकार दिला, तरी सावरकरांच्या या साहसाने भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याला जागतिक पातळीवर ओळख मिळवून दिली. ब्रिटिशांचा क्रूर चेहरा संपूर्ण जगासमोर उघडा पडला.
मार्सेलिस बंदरातली ती उडी केवळ एका कैद्याने स्वतःच्या सुटकेसाठी केलेला प्रयत्न नव्हता, तर ती जुलमी ब्रिटिश सत्तेच्या छाताडावर लाथ मारून भारताच्या अस्मितेने घेतलेली उत्तुंग झेप होती. आज शतकानंतरही, सावरकरांचे हे अलौकिक धाडस प्रत्येक भारतीयाच्या मनात राष्ट्रभक्तीचे स्फुरण चढवत राहील यात शंका नाही!
क्रांतिसूर्य स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या या ऐतिहासिक साहसाला कोटी कोटी प्रणाम!
