भारतीय संस्कृती

लंडनच्या थेम्स नदीच्या तीरावर प्रथमच झालेल्या गंगा आरती सोहळ्याने भारतीय आध्यात्मिक परंपरेला जागतिक व्यासपीठ मिळाले. नदीत कोणतेही अर्पण न करता पर्यावरणसंवर्धनाचा संदेश देणाऱ्या या सोहळ्यात परंपरा, संस्कृती आणि आधुनिक पर्यावरणीय जाणिवांचा सुंदर संगम पाहायला मिळाला.

गणरायाची असंख्य नावे आणि त्या प्रत्येक नावामागे दडलेला गहन अर्थ हा भारतीय परंपरेचा सुंदर वारसा आहे. ‘गणपती तुझे नाव चांगले’ या मालिकेतील पहिल्या लेखात ‘गजानन’ या नावाची व्युत्पत्ती, शिवपुराणातील गजाननाची कथा, मुद्गल पुराणातील गजानन अवतार आणि लोभासुराचा संदर्भ तसेच गजाननाच्या रूपातील आध्यात्मिक संदेशाचा वेध घेण्यात आला आहे.

सातारा पालिकेने दंडाऐवजी प्रोत्साहनाचा मार्ग स्वीकारत पर्यावरणस्नेही गणेशोत्सवाला चालना दिली आहे. शाडू मातीच्या मूर्ती, पारंपरिक वाद्ये, पर्यावरणपूरक देखावे आणि कृत्रिम विसर्जन कुंड यांसारख्या उपक्रमांतून गणेशोत्सवाचे सांस्कृतिक पावित्र्य आणि निसर्गसंवर्धन यांचा सुंदर मेळ साधला जात आहे.

भारतीय संस्कृतीत शिक्षक हा केवळ ज्ञान देणारा नसून चारित्र्य, विवेक, संस्कार आणि राष्ट्रभावना घडवणारा राष्ट्रनिर्माता मानला जातो. डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या विचारांपासून राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० पर्यंत शिक्षकांच्या बदलत्या भूमिकेचा आणि भारतीय शिक्षणव्यवस्थेच्या पुनर्रचनेचा वेध घेणारा लेख.

दहीहंडी आणि गोपाळकाला हे केवळ श्रीकृष्णाच्या बाललीलांचे स्मरण करणारे उत्सव नाहीत, तर समता, स्नेह, संघभावना आणि सामाजिक एकात्मतेचा शाश्वत संदेश देणाऱ्या भारतीय परंपरा आहेत. गोपाळकाल्यापासून मानवी मनोऱ्यापर्यंत ‘गोविंदा’ आपल्याला सामूहिक प्रयत्न, परस्परविश्वास आणि भेदाभेद विसरून एकत्र येण्याची प्रेरणा देतो.

जौहर म्हणजे कायरता की आत्मसन्मान? राणी पद्मिनी, चित्तोड, अलाउद्दीन खिल्जी आणि ‘पद्मावत’मधील जौहर दृश्यावर स्वरा भास्करच्या भूमिकेच्या निमित्ताने इतिहास विरुद्ध तथाकथित आधुनिक मूल्यदृष्टी यांचा वेध.

‘धर्म’ म्हणजे फक्त Religion किंवा उपासना पद्धती आहे का? की त्यामागे कर्तव्य, नैतिकता, सदाचार, सामाजिक व्यवस्था आणि मानवी जीवनाला दिशा देणारी व्यापक संकल्पना आहे? वेदांपासून आधुनिक विचारांपर्यंत भारतीय धर्मविचाराचा हा प्रवास समजून घ्या.

विश्व संस्कृत दिवस हा केवळ एका भाषेचा उत्सव नसून भारताच्या प्राचीन ज्ञानपरंपरेचे, सांस्कृतिक वारशाचे आणि बौद्धिक परंपरेचे स्मरण करण्याचा दिवस आहे. संस्कृत साहित्यापासून विज्ञान, गणित आणि आयुर्वेदापर्यंत तसेच आधुनिक संगणकीय भाषाशास्त्रापर्यंत संस्कृतचे महत्त्व समजून घेऊया.