नवी दिल्ली : ‘वंदे मातरम्’ या राष्ट्रगीताबाबत केंद्र सरकारने महत्त्वाचा निर्णय जाहीर केला आहे. नव्याने प्रसिद्ध झालेल्या नियमांनुसार, सर्व सरकारी कार्यक्रमांमध्ये तसेच शाळांमध्ये राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’पूर्वी ‘वंदे मातरम्’ वाजवणे अनिवार्य करण्यात आले आहे. इतकेच नव्हे, तर ‘वंदे मातरम्’ वाजवताना उपस्थित सर्वांनी उभे राहणेही आवश्यक असेल.
हा निर्णय केवळ औपचारिकतेपुरता मर्यादित नाही. पद्म पुरस्कारांसारख्या नागरी सन्मान सोहळ्यांमध्ये, तसेच राष्ट्रपती उपस्थित असलेल्या सर्व कार्यक्रमांमध्ये त्यांच्या आगमनावेळी आणि निर्गमनावेळी ‘वंदे मातरम्’ वाजवले जाईल. चित्रपटगृहांसारख्या सार्वजनिक ठिकाणीही ते सादर केले जाईल, मात्र तेथे उभे राहणे बंधनकारक नसेल.
विशेष म्हणजे, आतापर्यंत प्रचलित असलेल्या दोन कडव्यांऐवजी आता सर्व सहा कडवी वाजवली जाणार आहेत. काँग्रेसने १९३७ मध्ये वगळलेली चार कडवीही पुन्हा समाविष्ट करण्यात आली आहेत.
गत महिन्यातच सूत्रांनी संकेत दिले होते की, ‘राष्ट्रीय सन्मान अपमान प्रतिबंधक कायदा’अंतर्गत राष्ट्रगीतास लागू असलेले नियम ‘वंदे मातरम्’लाही लागू करण्याचा सरकारचा विचार आहे. त्या कायद्यानुसार राष्ट्रगीत — आणि आता राष्ट्रगीताबरोबरच राष्ट्रगीताचा दर्जा असलेल्या ‘वंदे मातरम्’चा — अवमान करणाऱ्याला किंवा इतरांना सन्मान देण्यापासून रोखणाऱ्याला तीन वर्षांपर्यंतच्या कारावासाची शिक्षा होऊ शकते.
वगळलेली कडवी आणि ऐतिहासिक संदर्भ
बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय – उन्नीसाव्या शतकातील प्रभावशाली विचारवंत — यांनी ७ नोव्हेंबर १८७५ रोजी एका कवितेची रचना केली. पुढे ही कविता स्वातंत्र्यलढ्यातील घोषवाक्य बनली. त्यांच्या ‘आनंदमठ’ या १८८२ मध्ये प्रकाशित झालेल्या कादंबरीतून ‘वंदे मातरम्’ देशासमोर आले.
या सहा कडव्यांत भारतभूमीला मातृस्वरूप मानत तिच्या शक्ती, करुणा आणि ज्ञानाचे स्तवन करण्यात आले आहे. दुर्गा, लक्ष्मी आणि सरस्वती या देवतांच्या प्रतिमांमधून राष्ट्राला एकाच वेळी शक्तिमान, समृद्ध आणि विद्वत्तेने परिपूर्ण अशा ‘माते’चे स्वरूप दिले गेले आहे.
मात्र १९३७ मध्ये फैजपूर अधिवेशनात काँग्रेसने केवळ पहिली दोन कडवी अधिकृत कार्यक्रमांसाठी स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला. काही मुस्लिम प्रतिनिधींना देवतांच्या थेट उल्लेखामुळे अस्वस्थता वाटत असल्याने ती कडवी ‘बहिष्कृत’ स्वरूपाची वाटू शकतात, असा युक्तिवाद त्यामागे मांडण्यात आला होता.
आता केंद्राच्या नव्या निर्णयामुळे ‘वंदे मातरम्’च्या संपूर्ण रूपाला अधिकृत मान्यता देत राष्ट्रीय व्यासपीठावर पुनर्स्थापित करण्याचा प्रयत्न होत असल्याचे स्पष्ट दिसते.
‘वंदे मातरम्’ संदर्भातील केंद्राच्या नव्या मार्गदर्शक सूचना
• बँकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या मूळ रचनेतील सर्व सहा कडवी आता सरकारी कार्यक्रमांमध्ये अनिवार्यपणे वाजवली किंवा गायली जाणार.
• ‘वंदे मातरम्’ राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’पूर्वी सादर केले जाईल.
• ध्वजारोहण, सांस्कृतिक कार्यक्रम, सरकारी समारंभ आणि नागरी सन्मान सोहळ्यांमध्ये याचा समावेश बंधनकारक.
• राष्ट्रपती उपस्थित असलेल्या कार्यक्रमांमध्ये त्यांच्या आगमन व निरोपावेळी ‘वंदे मातरम्’ वाजवले जाईल.
• शाळांमध्ये सकाळच्या प्रार्थना सभेत सामूहिक स्वरूपात गीत सादर करण्याचे निर्देश.
• गीत सादर होत असताना उपस्थितांनी सन्मानपूर्वक उभे राहणे अपेक्षित.
• चित्रपटगृहांसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी गीत वाजवले जाईल, मात्र तेथे उभे राहणे बंधनकारक नाही.
• १५०व्या वर्षपूर्तीच्या पार्श्वभूमीवर राष्ट्रीय प्रतीकांबाबत सुसंगतता आणि सन्मानाची भावना दृढ करण्याच्या उद्देशाने हा निर्णय.
