रुग्णालयाच्या पांढऱ्याशुभ्र भिंती, औषधांचा उग्र वास आणि डोळ्यांत प्राण आणून रुग्णाचा जीव वाचवण्यासाठी धावणारे तरुण निवासी डॉक्टर. वरवर पाहताना हे चित्र अतिशय उदात्त, सुरक्षित आणि परमोच्च कर्तव्याचे दिसते. मात्र, याच पांढऱ्या कोटाच्या आड एक प्रचंड मानसिक अशांती, जीवघेणा थकवा आणि क्रूर व्यवस्थेतील अंधार दडला आहे, हे ‘फेडरेशन ऑफ ऑल इंडिया मेडिकल असोसिएशन’ (FAIMA – फायमा) च्या ताज्या सर्वेक्षणाने पुन्हा चव्हाट्यावर आणले आहे. महाराष्ट्रातील तब्बल ७८ टक्के निवासी डॉक्टर आज ‘बर्नआउट’ (तीव्र मानसिक व शारीरिक थकवा) चे बळी ठरले आहेत. हा आकडा केवळ धक्कादायक नाही, तर आपल्या संपूर्ण सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेचा कणा आतून पोखरत चालल्याचा इशारा देणारा आहे.
थकलेल्या हातांतला आरोग्याचा डोलारा
हा प्रश्न केवळ काही तरुण डॉक्टरांच्या कामाच्या तासांचा किंवा त्यांच्या वैयक्तिक विश्रांतीचा नाही; तो समाज म्हणून आपल्या सामूहिक संवेदनशीलतेचा आणि प्रशासनाच्या दूरदृष्टीचा बनतो. सर्वेक्षणातील आकडेवारी पाहिली की अंगावर काटा उभा राहतो. महाराष्ट्रातील ५३.२ टक्के निवासी डॉक्टरांना सलग ३६ तासांपेक्षा जास्त वेळ विश्रांतीशिवाय ड्युटी करावी लागते. विचार करा, ज्या व्यवसायात एका सेकंदाची चूक, एका औषधाचे चुकीचे प्रमाण किंवा एक चुकीचा निर्णय रुग्णाच्या जिवावर बेतू शकतो, तिथे निर्णय घेणारा मुख्य डॉक्टर सलग दीड दिवस न झोपता काम करत आहे! ८२.६ टक्के डॉक्टरांनी अपुऱ्या झोपेची तक्रार केली आहे. जेव्हा व्यवस्था माणसाला यंत्र समजून पिळवटून काढते, तेव्हा यंत्रातून केवळ यांत्रिक उत्पादनच निघणार. मानवी संवेदना आणि सुजाण वैद्यकीय उपचार कसे होतील? हा अमानुष ताण घेऊन आपले डॉक्टर रुग्णांना पूर्णपणे न्याय कसा देणार?
आत्मघातकी विचारांचे सावट
या सर्वेक्षणातील सर्वात चिंताजनक आणि मन हेलावून टाकणारी बाब म्हणजे, कामाच्या अवाजवी ताणामुळे दर सहापैकी एका निवासी डॉक्टरच्या मनात (१६.९ टक्के) आत्महत्येचे किंवा स्वतःला हानी पोहोचवण्याचे विचार कधी ना कधी डोकावून जातात. ज्यांचे मूळ कर्तव्य इतरांना जीवनदान देणे आहे, तेच तरुण आज स्वतःचे जीवन संपवण्याच्या मानसिकतेत ढकलले जात आहेत, यापेक्षा मोठे सामाजिक दुर्दैव कोणते असू शकते? ही केवळ मानसिक आरोग्याची वैयक्तिक समस्या नाही, तर ही एक प्रकारची ‘संस्थात्मक आणि व्यवस्थाप्रणित कोंडी’ ठरत चालली आहे. ५४.४ टक्के डॉक्टरांनी कामाच्या प्रचंड ताणामुळे आपले निवासी डॉक्टरपद (Residency) अर्धवट सोडण्याचा गंभीर विचार केला आहे. गुणवत्तेच्या जोरावर, अतोनात कष्ट करून आणि पालकांचे पैसे खर्चून वैद्यकीय महाविद्यालयात प्रवेश मिळवलेले हे तरुण जर आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीलाच इतके हताश होत असतील, तर उद्याच्या भारताचे आरोग्य कोणाच्या हाती सुरक्षित असणार?
वाढती रुग्णसंख्या आणि मनुष्यबळाचा गंभीर तुटवडा
आपल्या देशात आणि प्रामुख्याने महाराष्ट्रात आरोग्य व्यवस्थेचे विकेंद्रीकरण कागदावर जेवढे दिसते, तेवढे ते प्रत्यक्षात नाही. ग्रामीण भागातून जिल्हा रुग्णालयांमध्ये आणि तिथून मुंबई-पुण्यासारख्या महानगरांमधील शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयांमध्ये रुग्णांचा ओघ सतत वाढत असतो. रुग्णांची संख्या दिवसागणिक वेगाने वाढत आहे, मात्र, त्या प्रमाणात डॉक्टरांची, परिचारिकांची आणि इतर कर्मचाऱ्यांची पदे भरली जात नाहीत. रिक्त पदांमुळे उपलब्ध असलेल्या मूठभर निवासी डॉक्टरांवर कामाचा दुप्पट-तिप्पट भार पडतो. आज संपूर्ण देशातच निवासी डॉक्टर तणावपूर्ण आणि असुरक्षित वातावरणात काम करत आहेत. त्यातच अनेकदा रुग्णांच्या नातेवाईकांकडून होणाऱ्या हिंसक हल्ल्यांमुळे हा ताण अधिकच वाढतो. शारीरिक थकवा, मानसिक त्रास आणि जिवाची असुरक्षितता अशा तिहेरी कात्रीत आपला तरुण डॉक्टरवर्ग अडकला आहे.
केवळ घोषणांचे मलम आणि मूळ रोगाकडे दुर्लक्ष
आपल्याकडे एखादी मोठी दुर्घटना घडते किंवा डॉक्टरांचे संप होतात, तेव्हा तात्पुरती आश्वासने दिली जातात, समित्या नेमल्या जातात आणि तात्पुरती मलमपट्टी होते. परंतु, मूळ आजारावर शस्त्रक्रिया करण्याचे धाडस कोणी दाखवत नाही. सरकारी आणि खासगी वैद्यकीय महाविद्यालयांमधील पायाभूत सुविधांचा अभाव हे या समस्येचे मूळ आहे. अनेक ठिकाणी निवासी डॉक्टरांची वसतिगृहे निकृष्ट आहेत. तिथे पिण्याच्या स्वच्छ पाण्याची किंवा सुरक्षेची पुरेशी सोय नसते. ३६ तासांची ड्युटी करून आल्यावर किमान आठ तास शांत झोप मिळावी, अशी साधी अपेक्षाही व्यवस्था पूर्ण होत नाही. ही उदासीनता त्वरित दूर करण्याची गरज आहे.
अपेक्षित सुधारणा आणि तातडीचे उपाय
हा केवळ कोरडा अहवाल नाही, तर ती एक आर्त हाक आहे. यावर आता तुकड्या-तुकड्याने विचार करून चालणार नाही, तर क्रांतिकारी बदलांची गरज आहे. फायमाने (FAIMA) यासाठी काही उपाय सुचवले आहेत :
- राष्ट्रीय नियमावली : निवासी डॉक्टरांच्या कामाच्या तासांचे कडक नियमन करणारी एक स्पष्ट आणि बंधनकारक नियमावली तात्काळ लागू केली पाहिजे. कोणत्याही डॉक्टरला सलग २४ तासांपेक्षा जास्त ड्युटी दिली जाणार नाही, याची कायदेशीर तरतूद हवी.
- सक्तीची विश्रांती : दीर्घ आणि थकवणाऱ्या ड्युटीनंतर डॉक्टरांना ‘सक्तीची विश्रांती’ (Mandatory Post-Duty Rest) मिळणे हा त्यांचा मूलभूत हक्क असायला हवा.
- रिक्त पदांची तातडीने भरती : रुग्णालयांमधील सर्व रिक्त पदे विशेष मोहीम राबवून तातडीने भरली पाहिजेत, जेणेकरून कामाचे समान वाटप होईल.
- गोपनीय समुपदेशन केंद्र : प्रत्येक वैद्यकीय महाविद्यालयात गोपनीय आणि सुलभ अशी मानसिक आरोग्य समुपदेशन केंद्र (Confidential Mental Health Support) सुरू व्हायला हवीत, जिथे डॉक्टर कोणत्याही भीतीशिवाय आपल्या भावना व्यक्त करू शकतील आणि नैराश्यातून बाहेर पडू शकतील.
संवेदनशील समाजाची कसोटी
वैद्यकीय पेशाला आपण ‘देवाचे रूप’ मानतो, पण देव मानण्याच्या या प्रक्रियेत आपण त्यांना ‘माणूस’ म्हणून विसरून गेलो आहोत. त्यांनाही भूक लागते, त्यांनाही विश्रांतीची गरज असते आणि त्यांचेही एक नाजूक मानसिक भावविश्व असते, हे समाजाने आणि व्यवस्थेने आस्थेने मान्य केले पाहिजे. जर आपण आज या तरुण डॉक्टरांच्या मानसिक आरोग्याचे आणि त्यांच्या मूलभूत हक्कांचे रक्षण करू शकलो नाही, तर उद्या एका खचलेल्या, नैराश्यग्रस्त आणि थकलेल्या वैद्यकीय व्यवस्थेकडून चांगल्या उपचारांची अपेक्षा करणे व्यर्थ ठरेल. या अहवालाच्या निमित्ताने समोर आलेला हा आरसा सर्वांनी डोळे उघडून पाहावा आणि केवळ कोरड्या सहानुभूतीपेक्षा ठोस कृती करून पांढऱ्या कोटाआडच्या या अंधाराला प्रकाशाकडे न्यावे.
