पुस्तकी ज्ञानाच्या पलीकडे जाऊन कौशल्य विकासावर भर !
समाजसेविका उमा माने यांनी स्थापन केलेल्या क्षितिज संस्थेमार्फत राबविण्यात येणारा हा अभिनव उपक्रम विद्यार्थ्यांच्या अंगभूत क्षमता ओळखून त्यांना विविध कौशल्यांच्या विकासासाठी संधी उपलब्ध करून देतो. ग्रामपंचायतीचे आर्थिक सहकार्य, पंचायत समितीचे मार्गदर्शन, तसेच मुख्याध्यापक, शिक्षक आणि शाळा व्यवस्थापन समितीच्या सहकार्यामुळे हा प्रकल्प शाळास्तरावर कार्यान्वित होत आहे
विद्यार्थ्यांच्या सुप्त कलागुणांना मिळतेय हक्काचे व्यासपीठ
येडेमच्छिंद्र, ता. वाळवा, जि. सांगली : कला, क्रीडा, संगणक, अभिनय आणि जीवनकौशल्यांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाला चालना देणारा वाळवा पंचायत समितीचा ‘भरारी प्रकल्प’ येडेमच्छिंद्र येथील पीएमश्री जिल्हा परिषद शाळेत प्रभावीपणे राबविण्यात येत आहे. पुस्तकी ज्ञानाच्या पलीकडे जाऊन विद्यार्थ्यांच्या सुप्त कलागुणांना वाव, आत्मविश्वासाला बळ आणि भविष्यातील वाटचालीला दिशा देणारा हा उपक्रम ग्रामीण शिक्षणव्यवस्थेत आशादायी बदल घडवून आणत आहे.शिक्षण म्हणजे केवळ पाठ्यपुस्तकांचे वाचन, लेखन आणि परीक्षेत गुण मिळविणे नव्हे, तर विद्यार्थ्यांमधील सुप्त कलागुणांना वाव देऊन त्यांना आत्मविश्वासपूर्ण, सर्जनशील, स्वावलंबी आणि कार्यकुशल नागरिक बनविणे होय. याच व्यापक शैक्षणिक दृष्टिकोनातून वाळवा पंचायत समितीचे गटविकास अधिकारी डॉ. आबासाहेब पवार यांच्या प्रेरणेतून व संकल्पनेतून साकार झालेला ‘भरारी प्रकल्प’ विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी महत्त्वपूर्ण ठरत आहे.
या प्रकल्पांतर्गत पीएमश्री जिल्हा परिषद शाळा, येडेमच्छिंद्र पूनम इकबाल नदाफ आणि प्रणाली रमेश पाटील या क्षितिज संस्थेने नियुक्त केलेल्या सहयोगींच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना विविध कौशल्यांचे प्रशिक्षण दिले जात आहे. पारंपरिक शिक्षणाच्या चौकटीपलीकडे जाऊन विद्यार्थ्यांना कृतीतून शिकण्याची, स्वतःच्या आवडी ओळखण्याची आणि प्रत्यक्ष अनुभवांतून नवनवीन कौशल्ये आत्मसात करण्याची संधी या उपक्रमामुळे उपलब्ध झाली आहे.
सात कौशल्यांचा संगम व्यक्तिमत्त्व विकासाला चालना
भरारी प्रकल्पांतर्गत आर्ट, क्राफ्ट, संगीत, खेळ, जीवनकौशल्य, संगणक आणि अभिनय या सात कौशल्यांवर विशेष भर देण्यात आला आहे. या माध्यमांतून विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे विविध पैलू विकसित करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.चित्रकला आणि हस्तकलेतून विद्यार्थ्यांच्या सर्जनशीलतेला वाव मिळतो. संगीतामुळे कलात्मक अभिव्यक्तीला चालना मिळते. खेळांमधून शिस्त, सहकार्य, सांघिक भावना आणि खिलाडूवृत्ती विकसित होते. जीवनकौशल्यांच्या माध्यमातून दैनंदिन जीवनातील परिस्थितींना सामोरे जाण्याची क्षमता निर्माण होते. संगणक शिक्षणामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाची ओळख होते, तर अभिनयातून संवादकौशल्य, अभिव्यक्ती आणि आत्मविश्वास वृद्धिंगत होतो.या सर्व उपक्रमांमधून विद्यार्थ्यांना केवळ माहिती मिळत नाही, तर स्वतःच्या कल्पना प्रत्यक्षात उतरविण्याची, नवनवीन प्रयोग करण्याची आणि सहकाऱ्यांसोबत एकत्रितपणे काम करण्याची संधीही मिळते. त्यामुळे शिकण्याची प्रक्रिया अधिक आनंददायी, कृतीशील आणि अनुभवसमृद्ध बनते.
प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या कलागुणांना मिळतेय वाव
प्रत्येक विद्यार्थी हा वेगळ्या आवडीनिवडींचा आणि क्षमतांचा धनी असतो. काही विद्यार्थ्यांना चित्रकलेची आवड असते, काही संगीतामध्ये रममाण होतात, तर काहींना खेळ, अभिनय किंवा संगणकाच्या माध्यमातून स्वतःला व्यक्त करायला आवडते. या विविध क्षमतांची ओळख करून घेऊन त्यांना योग्य व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे, हे भरारी प्रकल्पाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.
विद्यार्थ्यांकडे केवळ शैक्षणिक गुणवत्तेच्या दृष्टिकोनातून न पाहता त्यांच्या अंगभूत कौशल्यांचा शोध घेणे, त्यांना प्रोत्साहन देणे आणि त्यांच्या प्रगतीसाठी संधी उपलब्ध करून देणे, हा या उपक्रमाचा केंद्रबिंदू आहे.
विविध कृतींमध्ये सहभागी होताना विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या कल्पना मांडता येतात, नवीन गोष्टी शिकता येतात आणि आपल्या क्षमतांची जाणीव होते. अशा अनुभवांमुळे त्यांच्यात आत्मविश्वास, स्वावलंबन, जबाबदारीची भावना आणि सकारात्मक दृष्टिकोन विकसित होण्यास मदत होते.
परीक्षार्थी नव्हे, तर कार्यकुशल नागरिक घडविण्याचा ध्यास
शिक्षणाचे अंतिम उद्दिष्ट केवळ परीक्षा उत्तीर्ण होणे किंवा चांगले गुण मिळविणे एवढेच मर्यादित नसावे. विद्यार्थ्यांनी आत्मसात केलेल्या ज्ञानाचा प्रत्यक्ष जीवनात उपयोग करता यावा, योग्य निर्णय घेता यावेत आणि जीवनातील आव्हानांना सक्षमपणे सामोरे जाता यावे, हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.आजच्या स्पर्धात्मक आणि तंत्रज्ञानप्रधान युगात ज्ञानासोबतच सर्जनशीलता, चिकित्सक विचार, संवादकौशल्य, समस्या सोडविण्याची क्षमता आणि सहकार्याची वृत्ती विकसित होणे आवश्यक आहे. भरारी प्रकल्पातील विविध कौशल्याधारित उपक्रम विद्यार्थ्यांना या दिशेने वाटचाल करण्यासाठी प्रेरित करतात.
कला, क्रीडा, संगणक, अभिनय आणि जीवनकौशल्ये यांचा शिक्षणाशी मेळ घालून विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकण्याची संधी देणे, हे या प्रकल्पाचे वेगळेपण आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीसोबतच त्यांच्या सामाजिक आणि भावनिक जडणघडणीलाही चालना मिळते.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाशी सुसंगत उपक्रम
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० मध्ये अनुभवाधारित शिक्षण, कौशल्यविकास, सर्जनशीलता, चिकित्सक विचार आणि विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाला महत्त्व देण्यात आले आहे. या दृष्टिकोनाशी सुसंगत असलेला भरारी प्रकल्प विद्यार्थ्यांना केवळ पुस्तकी ज्ञानापुरते मर्यादित न ठेवता प्रत्यक्ष कृतीतून शिकण्याची संधी उपलब्ध करून देतो.
शाळा ही केवळ ज्ञान देणारी संस्था नसून विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला आकार देणारे महत्त्वाचे केंद्र आहे. शाळेत मिळणारे अनुभव विद्यार्थ्यांच्या भविष्यातील वाटचालीला दिशा देतात. त्यामुळे अभ्यासक्रमातील ज्ञानासोबत जीवनोपयोगी कौशल्यांचा विकास साधणारे उपक्रम आजच्या शिक्षणव्यवस्थेत विशेष महत्त्वाचे ठरतात.
वाळवा पंचायत समितीचे गटविकास अधिकारी डॉ. आबासाहेब पवार यांच्या प्रेरणेतून व संकल्पनेतून साकार झालेला भरारी प्रकल्प या विचाराला कृतीची जोड देत आहे. क्षितिज संस्थेच्या माध्यमातून राबविण्यात येणारा हा उपक्रम, ग्रामपंचायतीचे आर्थिक सहकार्य आणि पंचायत समितीचे मार्गदर्शन यांमुळे शाळा व समाज यांच्या सहभागातून विद्यार्थ्यांच्या विकासासाठी प्रयत्नशील आहे.
विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नांना दिशा देणारी ‘भरारी’
प्रत्येक विद्यार्थ्यामध्ये काही ना काही विशेष गुण दडलेले असतात. त्या गुणांची ओळख करून देणे, ते विकसित करण्यासाठी संधी उपलब्ध करून देणे आणि विद्यार्थ्यांच्या आत्मविश्वासाला बळ देणे, ही शिक्षणव्यवस्थेची महत्त्वाची जबाबदारी आहे.
भरारी प्रकल्प हा केवळ एक शैक्षणिक उपक्रम नसून विद्यार्थ्यांच्या अंगभूत क्षमतांना ओळखून त्यांना विकासाची संधी देणारा अभिनव प्रयत्न आहे. शिक्षण, कला, क्रीडा, तंत्रज्ञान आणि जीवनकौशल्ये यांचा संगम घडवून विद्यार्थ्यांना सक्षम, स्वावलंबी आणि कार्यकुशल नागरिक बनविण्याच्या दिशेने या प्रकल्पाची वाटचाल सुरू आहे.
विद्यार्थ्यांना केवळ शिकविणे नव्हे, तर त्यांच्यातील क्षमता ओळखून त्या फुलविणे, स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याची प्रेरणा देणे आणि त्यांच्या स्वप्नांना नवी दिशा देणे, हेच खऱ्या अर्थाने शिक्षणाचे यश आहे. विद्यार्थ्यांच्या सुप्त गुणांना वाव देत त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला नवे आयाम देणारा भरारी प्रकल्प भविष्यातील सक्षम पिढी घडविण्याच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण ठरत आहे.
शाळा, ग्रामपंचायत, पंचायत समिती, शिक्षक, पालक आणि सामाजिक संस्थांचा समन्वय कायम राहिला, तर या प्रकल्पाची व्याप्ती आणखी वाढू शकते. ग्रामीण भागातील प्रत्येक विद्यार्थ्याला आपल्या आवडीचे कौशल्य शिकण्याची आणि स्वप्नांना आकार देण्याची संधी मिळणे, हीच या उपक्रमाची खरी फलश्रुती ठरेल. विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यांतील स्वप्नांना कृतीची जोड देत ‘भरारी’ प्रकल्प त्यांना केवळ उंच भरारी घेण्याची प्रेरणा देत नाही, तर सक्षम भविष्याची भक्कम पायाभरणीही करीत आहे.
|| कलेतून अभिव्यक्ती, खेळातून ऊर्जा, कौशल्यातून प्रगती आणि शिक्षणातून भरारी ||
लेखन व संकलन : शकुंतला महेश पाटोळे
उपशिक्षिका
पीएमश्री जिल्हा परिषद शाळा, येडेमच्छिंद्र
ता. वाळवा, जि. सांगली
