भारतीय संस्कृतीमध्ये सण, उत्सव आणि परंपरांना केवळ धार्मिक महत्त्व नसून, त्यांना एक गहिरा सामाजिक दृष्टिकोनही लाभलेला आहे. सध्या ज्येष्ठ अधिक मास चालू आहे. महाराष्ट्रात या अधिक महिन्यात जावयाचा मान करण्याची, तसेच ‘अधिकस्य अधिकं फलम्’ या उक्तीप्रमाणे दान-धर्माची प्राचीन परंपरा आहे. या परंपरेला अनुसरून ३०+३ दांपत्य भोजन आणि वाण देण्याची पद्धत आजही अनेक ठिकाणी पाळली जाते. परंतु, बदलत्या काळासोबत आणि हल्लीच्या विभक्त कुटुंब पद्धतीमुळे अशा सण-उत्सवांना काहीसे व्यावसायिक किंवा ‘कार्पोरेट’ स्वरूप येऊ लागले आहे. आपल्या पूर्वजांनी या परंपरा समाजाला जोडण्यासाठी, आपुलकी वाढवण्यासाठी निर्माण केल्या होत्या. मात्र, आज त्यात जात, पोटजात, पंथ, संप्रदाय, भाषा आणि कुळ अशा अनेक संकुचित भिंती उभ्या राहिल्या आहेत.
पूर्वजांनी जाणीवपूर्वक पेरलेल्या या परंपरांचे सामाजिक महत्त्व पुन्हा अधोरेखित व्हावे, संकुचितता गळून पडावी आणि त्यातून समाजाचे प्रबोधन होऊन समाज जोडला जावा, या उदात्त उद्देशाने इचलकरंजीमधील ‘लोककल्याण मंडळाच्या’ माध्यमातून एक कौतुकास्पद आणि आदर्श उपक्रम राबवण्यात आला. मंडळाच्या वतीने दोन दिवसीय ‘सामाजिक दांपत्य भोजन’ आणि ‘कुटुंबव्यवस्था’ या विषयावर विशेष परिसंवादाचे अत्यंत उत्साहात आयोजन करण्यात आले होते.
सर्वसमावेशक आयोजन आणि पारंपरिक सन्मान
हा कार्यक्रम कोणत्याही एका विशिष्ट समाजापुरता मर्यादित नव्हता, तर समाजातील सर्व आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्तरांतील कुटुंबांना एकत्र आणणारा एक सर्वसमावेशक मंच ठरला. दोन दिवसांत विभागलेल्या या उपक्रमातील पहिला सोहळा दिनांक ९ जून २०२६ रोजी ‘राम जानकी हॉल, गावभाग’ येथे संपन्न झाला, ज्यामध्ये ५५ दांपत्यांनी सहभाग घेतला. तर दुसरा सोहळा दिनांक १० जून २०२६ रोजी ‘जिव्हाजी भवन’ येथे झाला, ज्यात ७० जोडपी सामील झाली. अशा प्रकारे परिसरातील एकूण १२५ हून अधिक दांपत्यांनी या अनोख्या उपक्रमात आपला उत्स्फूर्त सहभाग नोंदवला.
सर्वच सहभागी जोडपी पारंपरिक वेशभूषेत उपस्थित असल्याने कार्यक्रमाला एक वेगळीच कौटुंबिक आणि सांस्कृतिक शोभा आली होती. संस्कृतीचे जतन करत भोजनापूर्वी सर्व उपस्थित पुरुषांना उपरणे व दिवा, तर महिलांची ओटी भरून विधीवत सन्मान करण्यात आला. या कार्यक्रमाचे आणखी एक मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची पर्यावरणपूरक मांडणी. संपूर्ण कार्यक्रमात प्लास्टिकचा वापर कटाक्षाने टाळण्यात आला होता, अगदी उद्घोषणा फलक (बॅनर्स) देखील कापडी बनवण्यात आले होते.
कुटुंबव्यवस्था: आव्हाने आणि उपाय
सामाजिक भान राखणाऱ्या या सोहळ्याचे मुख्य आकर्षण ठरले ते म्हणजे ‘कुटुंबव्यवस्था: आव्हाने आणि उपाय’ या विषयावरील सखोल परिसंवाद. कुटुंब आणि समाज या विषयावर प्रकाश टाकण्यासाठी तीन तज्ज्ञ वक्ते उपस्थित होते:
१. श्री. सुनील कुलकर्णी (सामाजिक कार्यकर्ते, कोल्हापूर): यांनी बदलत्या सामाजिक चौकटीवर आणि बदलत्या कौटुंबिक मूल्यांवर प्रकाश टाकला.
२. सौ. आर्या देशपांडे (मानसशास्त्र अभ्यासक व कौन्सिलर, कोल्हापूर): यांनी बदलत्या काळातील मानसिक आव्हाने, पालक-विद्यार्थी-शिक्षक यांमधील नाते आणि सुसंवादाचे महत्त्व यावर सविस्तर मार्गदर्शन केले.
३. सौ. उमा गरुड (अनुभवी गृहिणी, कराड): यांनी कुटुंबाला एकत्र ठेवण्याचा आपला प्रत्यक्ष प्रदीर्घ अनुभव गाठीशी ठेवून सुखी व समाधानी संसाराची व्यावहारिक सूत्रे मांडली.
या तिन्ही वक्त्यांनी एकत्रित आणि विभक्त कुटुंब पद्धती, आजचा बदललेला काळ आणि त्यानुसार निर्माण झालेली नवी आव्हाने यावर अभ्यासपूर्ण विचार मांडले. कुटुंब सशक्त करण्यासाठी प्रत्येकाने आपल्या वर्तनात कोणते सकारात्मक बदल केले पाहिजेत आणि कोणती प्रत्यक्ष कृती केली पाहिजे, याचे उत्तम मार्गदर्शन त्यांनी केले.
समारोप आणि पर्यावरणाचा संकल्प
या दोन दिवसीय कार्यक्रमाचा समारोपही अत्यंत नेटका झाला. ९ जूनच्या कार्यक्रमाची सांगता कोल्हापूरच्या शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालयाचे प्राध्यापक डॉक्टर श्री. दत्तात्रेय गर्गे सर यांच्या उपस्थितीत झाली, तर १० जूनच्या कार्यक्रमाचे समापन इंडस्ट्रियल मॅनेजमेंट ट्रेनिंग देणारे प्रख्यात ट्रेनर श्री. अजय कुलकर्णी यांच्या प्रमुख उपस्थितीत करण्यात आले. दोन्ही वक्त्यांनी “कुटुंब हा समाजाचा आणि पर्यायाने राष्ट्राचा पायाभूत घटक असून त्याचे संरक्षण करणे ही आपली जबाबदारी आहे. समाज बांधण्यासाठी आणि समरसता निर्माण करण्यासाठी कुटुंबव्यवस्था टिकवणे अत्यंत गरजेचे आहे,” असे प्रतिपादन करत आयोजकांच्या प्रयत्नांचे कौतुक केले.
कार्यक्रमाची गोड पाठवणी करताना प्रत्येक दांपत्याला एक ‘भारतीय देशी वृक्षाचे रोप’ भेट देण्यात आले. हे रोप केवळ घरी न्यायचे नसून, आपल्या सर्व कुटुंबियांच्या साक्षीने लावून त्याचे मातृवत संवर्धन करण्याचा एक सामूहिक संकल्प सर्व दांपत्यांनी केला.
हा अभिनव आणि दिशादर्शक कार्यक्रम यशस्वी करण्यासाठी लोककल्याण मंडळाचे सुमारे २५ कार्यकर्ते आणि त्यांचे कुटुंबीय गेले महिनाभर अविरतपणे परिश्रम घेत होते. त्यांच्या या सामूहिक प्रयत्नांमुळे इचलकरंजीत केवळ एका सणाचा आनंद साजरा झाला नाही, तर समाज प्रबोधनाचा आणि समरसतेचा एक नवा वस्तूपाठ घालून दिला गेला. उपस्थितांनी “कार्यक्रम अतिशय उत्तम आणि कौतुकास्पद झाला” अशा भावना व्यक्त करत निरोप घेतला.
संस्कृती, समाज प्रबोधन आणि पर्यावरण रक्षण यांचा त्रिवेणी संगम साधणारा हा पॅटर्न केवळ एका शहरापुरता मर्यादित न राहता, संपूर्ण देशभर अशा उपक्रमांची चळवळ उभी राहावी, तरच खऱ्या अर्थाने एक सशक्त समाज आणि समर्थ राष्ट्र निर्माण होईल.
– मैत्रेयी गोडसे
