निसर्गाचा अत्यंत सुंदर, गोड आणि निष्पाप आविष्कार म्हणजे बालपण. ज्या कोवळ्या वयात ओठांवर निखळ हास्य आणि मनात केवळ आनंदाचे कारंजे असायला हवेत, तिथे जर अचानक हिंसेची विषारी पाळेमुळे दिसू लागली, तर ती धोक्याची घंटा असते. अलीकडेच छत्रपती संभाजीनगरमधील पूर्व-प्राथमिक शाळेत घडलेली एक हृदयद्रावक घटना समोर आली आहे. तिथे एका केवळ दोन वर्षांच्या चिमुरड्याला त्याच्याच वर्गमित्राने बेदम मारहाण केली आणि त्याचे २५-३० चावे घेतले. ही घटना म्हणजे दोन लहान मुलांमधील नेहमीची जुजबी झटापट नाही, तर ती आजच्या आधुनिक आणि वेगाने धावणाऱ्या पालकांसाठी आणि संपूर्ण कुटुंबासाठी एक गंभीर इशारा आहे. ६ वर्षांखालील चिमुरड्या बालकांमध्ये जेव्हा अशी टोकाची आक्रमकता निर्माण होते, तेव्हा कुटुंब म्हणून आपण नक्की कुठे कमी पडतो आहोत, याचे प्रामाणिक आत्मचिंतन करण्याची आज गरज निर्माण झाली आहे.
एकत्र कुटुंब पद्धतीचे हरवलेले कवच
पूर्वी आपल्या समाजात एकत्र कुटुंब पद्धतीचे एक भक्कम आणि अदृश्य कवच प्रत्येक बालकाभोवती असायचे. आजी-आजोबांच्या मायेच्या कुशीत ऐकलेल्या गोष्टी आणि घरातल्या व गल्लीतल्या भावंडांबरोबर खेळताना मिळणारे नकळत धडे यांमुळे मुलांचे भावविश्व अत्यंत सुरक्षित प्रेमाने ओतप्रोत भरलेले राहायचे. एकत्र कुटुंबात मुलांना केवळ अक्षरे किंवा आकडे शिकवले जात नव्हते, तर मिळून-मिसळून राहणे, त्याग करणे, कमालीचा संयम बाळगणे आणि परस्परांबद्दल आदर ठेवणे हे जीवनाचे खरेखुरे मूलभूत संस्कार मुलांच्या मनावर खोलवर रुजवले जायचे. आज मात्र, शहरांमधील आधुनिक जीवनशैलीमुळे ही सुंदर कौटुंबिक चौकट पार विखुरली गेली आहे. वाढत्या आर्थिक गरजांमुळे पती-पत्नी दोघांनाही नोकरी किंवा व्यवसाय करावा लागत असला, तरी त्या अविरत धावपळीत बालकांचे हक्काचे, जिव्हाळ्याचे ‘घरपण’ कुठेतरी मागे पडले आहे, हे नाकारता येत नाही.
संवादाची जागा घेतलेली शांतता आणि असुरक्षितता
आजच्या घरांमधून सुसंवादाची जागा एका निःशब्द शांततेने घेतली आहे. आई-वडिलांच्या हातातील मायेच्या स्पर्शाची जागा आता पाळणाघरातील किंवा डे-केअरमधील सोयीस्कर काळजीने घेतली आहे. आजचे पालक कामाच्या प्रचंड ताणाखाली वावरत असतात. दिवसभर ऑफिसमधील टार्गेट्स आणि मानसिक दडपणाखाली राहून जेव्हा पालक संध्याकाळी घरी परततात, तेव्हा ते शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्या पूर्णपणे थकलेले असतात. या थकव्यामुळे आपल्या लहान मुलांशी संवाद साधण्यासाठी किंवा त्यांचे लाड पुरवण्यासाठी जो संयम आणि मानसिक ऊर्जा लागते, ती त्यांच्याकडे उरलेलीच नसते.
बालमानसशास्त्राच्या दृष्टीने, बालकाच्या आयुष्यातील सुरुवातीची वर्षे ही माता-पित्यांशी निर्माण होणाऱ्या भावनिक बंधावर अवलंबून असतात. जेव्हा वेळेअभावी पालकांचा मुलांशी असणारा हा संपर्क तुटतो, तेव्हा मुलांमध्ये एक अज्ञात, सुप्त असुरक्षितता घर करते. मुलांना त्यांच्या मनातील भीती, आनंद किंवा राग व्यक्त करण्यासाठी एका हक्काच्या, विश्वासाच्या माणसाची गरज असते. जेव्हा ही गरज स्वतःच्याच घरात पूर्ण होत नाही, तेव्हा ही मुले भावनिकदृष्ट्या एकाकी बनतात. पालकांचे दुर्लक्षित झालेले लक्ष पुन्हा एकदा आपल्याकडे वेधून घेण्यासाठी ही मुले सतत चिडचिड करू लागतात, वस्तू फेकून मारतात किंवा समोरच्याला दुखावणे, मारणे अशा आक्रमक मार्गांचा अवलंब करू लागतात.
बालकांचे सुप्त मानसिक आरोग्य
या संपूर्ण समस्येचा वेध घेताना बालकांच्या सुप्त मानसिक आरोग्याकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. अशा आक्रमकतेच्या मागे कधीकधी ‘ADHD’ (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) सारख्या विविध बालकांच्या मानसिक आरोग्याशी संबंधित विकार असण्याची दाट शक्यता असते. ADHD सारखे विकार असलेल्या मुलांमध्ये लक्ष केंद्रित न होणे, कमालीची चंचलता आणि आपल्या आवेगांवर नियंत्रण न राहणे ही लक्षणे प्रकर्षाने आढळतात. भावनांचा कोंडमारा झाल्यास ही मुले स्वतःवर ताबा ठेवू शकत नाहीत आणि त्यांच्याकडून नकळतपणे टोकाची आक्रमकता किंवा चावा घेण्यासारखे वर्तन घडून जाते. अशा वेळी त्याला समजून घेऊन वैद्यकीय उपचार, समुपदेशन आणि सहानुभूती देणे गरजेचे असते.
भावनांचे नियमन आणि पालकांचे वर्तन
लहान मुलांमध्ये जन्मतः स्वतःच्या तीव्र भावना, जसे की राग किंवा भीती नियंत्रित करण्याचे किंवा प्रकट करण्याचे कौशल्य नसते. मूल हे कौशल्य सभोवतालच्या प्रौढ व्यक्तींच्या, विशेषतः आई-वडिलांच्या वर्तनातून शिकत असते. जेव्हा घरात पालक मुलाच्या रडण्याला किंवा हट्टाला शांतपणे हाताळतात, तेव्हा मुलाचा मेंदू हळूहळू स्वतःला शांत ठेवण्याचे तंत्र आत्मसात करतो. याउलट, मुलांनी लहान-सहान हट्ट केल्यावर जर पालकांकडून जोराने ओरडणे, त्यांना झिडकारणे किंवा त्यांच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करणे अशा तीव्र प्रतिक्रिया उमटल्या, तर मुलांचा रागाचा उद्रेक वाढतो. अनेकदा घरात आई-वडील एकमेकांशी कसे वागतात, याचाही मुलांवर परिणाम होतो. मुले ही निरीक्षणातून आणि अनुकरणातून शिकत असतात. घरात जर मोठ्या माणसांमध्ये संवाद नसेल किंवा सतत वाद होत असतील, तर मुलेही नकळतपणे तोच आक्रमक भाव आपल्या अंगी आत्मसात करतात.
गृहसंस्कृतीचे पुनरुत्थान: शाश्वत उपाय
या समस्येवर सर्वात शाश्वत आणि कायमस्वरूपी उपाय आपल्या कौटुंबिक संरचनेतच दडलेला आहे. जोपर्यंत आपण आपल्या कौटुंबिक मूल्यांचे प्रामाणिकपणे पुनरुत्थान करत नाही, तोपर्यंत लहान मुलांमधील हा ताण कमी होणार नाही. पालकांनी आपल्या अत्यंत व्यस्त दिनक्रमातून जाणीवपूर्वक वेळ काढून मुलांशी रोज संवाद साधला पाहिजे. घरी आल्यानंतर मोबाईल, टीव्ही पूर्णपणे बंद ठेवून मुलांशी नजरेला नजर देऊन संवाद केला पाहिजे.
रात्री सर्वांनी एकत्र बसून जेवणे, दिवसभरातील घडामोडी एकमेकांना सांगणे, मुलांचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेणे, मुलांबरोबर जमिनीवर बसून खेळणे आणि रात्री झोपताना आई-वडिलांनी छानशा बोधकथा सांगणे, या गोष्टी बालकांच्या निकोप मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक ठरतात. गोष्टींमधील पात्रांच्या माध्यमातून ‘त्याग, सहकार्य, क्षमा आणि संयम’ या मूल्यांचे बीजारोपण बालमनात सहजतेने होते. मुलांना महागड्या प्लास्टिकच्या खेळण्यांपेक्षा किंवा गॅजेट्सपेक्षा आपल्या पालकांच्या प्रेमळ वेळेची जास्त गरज असते. जेव्हा एखादे मूल घरात पूर्ण प्रेम, जिव्हाळा आणि भावनिक सुरक्षेचा समृद्ध अनुभव घेते, तेव्हा त्याच्या कोवळ्या मनात हिंसक आक्रमकता निर्माण होत नाही. शेवटी, सुजाण पिढी घडवायची असेल तर कुटुंबात स्नेहाची आणि निखळ आनंदाची भाषा रुजवणे, हेच आपले मुख्य ध्येय असले पाहिजे.
– मैत्रेयी गोडसे
