एका दुर्लक्षित वारशाचा सन्मान
महाराष्ट्र ही संतांची आणि शूरवीरांची भूमी आहे. या मातीतील प्रत्येक समुदायाचा आपला एक गौरवशाली इतिहास आहे. असाच एक अत्यंत महत्त्वाचा, लढवय्या आणि मेहनती समाज म्हणजे ‘बंजारा समाज’. आपली स्वतंत्र वेशभूषा, वैशिष्ट्यपूर्ण नृत्य आणि सण साजरे करण्याची वेगळी पद्धत यांमुळे बंजारा समाजाने भारतीय संस्कृतीमध्ये आपले एक अढळ स्थान निर्माण केले आहे. मात्र, दशकानुदशके हा समाज आणि त्यांची श्रद्धास्थाने विकासापासून काहीशी वंचित राहिली होती. महायुती शासनाने हा अन्याय दूर करण्याचा विडा उचलला आणि वाशिम जिल्ह्यातील पोहरादेवी या बंजारा समाजाच्या ‘काशी’चा कायापालट करण्याचे ऐतिहासिक कार्य हाती घेतले.
बंजारा अस्मितेचे केंद्र असलेली पोहरादेवी
बंजारा समाजासाठी पोहरादेवी हे केवळ एक गाव नसून ते त्यांच्या अस्तित्वाचे केंद्र आहे. येथील श्री जगदंबा देवी आणि थोर संत सेवालाल महाराज यांच्या चरणी संपूर्ण समाजाची अढळ श्रद्धा आहे. बंजारा समाजाच्या जीवनपद्धतीतून हिंदुत्वाचे प्रखर दर्शन घडते. श्रीकृष्ण जन्माष्टमी आणि होळी हे सण हा समाज ज्या उत्साहात साजरा करतो, त्यातून त्यांची भारतीय मुळांशी असलेली घट्ट नाळ स्पष्ट होते.
चैत्र महिन्यातील पोहरादेवीच्या यात्रेला संपूर्ण महाराष्ट्रासह तेलंगणा, आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, ओडिसा, हरियाणा, पंजाब आणि राजस्थान अशा अनेक राज्यांतून कोट्यवधी भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. यावरून या क्षेत्राचे महत्त्व लक्षात येते.
महायुती शासनाचा ५९३ कोटींचा विकास आराखडा
पूर्वीच्या सरकारांच्या काळात पोहरादेवीच्या विकासाकडे सातत्याने दुर्लक्ष झाले, अशी भावना बंजारा समाजात होती. मात्र, महायुती शासनाने ही परिस्थिती बदलली. देवेंद्र फडणवीस मुख्यमंत्री असताना या तीर्थक्षेत्राच्या सर्वांगीण विकासासाठी ५९३ कोटी रुपयांचा भव्य विकास आराखडा मंजूर करण्यात आला.
काँग्रेस सरकारच्या काळात जो विकास कधीही होऊ शकला नाही, तो महायुती सरकारने प्रत्यक्षात आणला. हा आराखडा केवळ कागदावर मर्यादित न ठेवता, त्याच्या अंमलबजावणीसाठी निधीची कमतरता भासू दिली नाही. या आराखड्यात देवी मंदिराचा जिर्णोद्धार, संत सेवालाल महाराज आणि संत डॉ. रामराव बापू यांच्या स्मृती मंदिरांचा विकास अशा अनेक महत्त्वाच्या कामांचा समावेश आहे.
आधुनिक वास्तुकलेचा आणि परंपरेचा संगम
या संपूर्ण प्रकल्पाचा मुकुटमणी म्हणजे ‘विरासत ए बंजारा’ हे भव्य वस्तू संग्रहालय. हे संग्रहालय केवळ एक इमारत नसून ती बंजारा संस्कृतीची जिवंत गाथा आहे. बंजारा संस्कृतीत ‘नगारा’ हा केवळ वाद्य नसून तो समाजाच्या जागृतीचे प्रतीक आहे. महायुती शासनाने याच नगाऱ्याच्या आकारात या संग्रहालयाची बांधणी केली आहे, जे वास्तुकलेच्या दृष्टीने अत्यंत मनोहर आणि वैशिष्ट्यपूर्ण ठरले आहे. बंजारा समाज हा तांड्यांमध्ये राहणारा समाज आहे. बदलत्या काळानुसार तांड्यांचे स्वरूप बदलले असले, तरी त्यांची मूळ ओळख जपण्यासाठी संग्रहालयात हुबेहूब तांड्याची प्रतिकृती उभारण्यात आली आहे.
बंजारा समाजातील महापुरुषांचे शौर्य आणि त्यांचे कार्य भावी पिढीला समजावे, यासाठी अनेक कलात्मक भित्तिशिल्पे आणि चित्रे येथे साकारण्यात आली आहेत.
प्रकाश आणि ध्वनीचा रोमांचक खेळ
महायुती शासनाने हे संग्रहालय केवळ प्रदर्शनापुरते मर्यादित ठेवले नाही, तर त्याला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड दिली आहे. संग्रहालयाचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे तेथील ‘प्रकाश आणि ध्वनीचा खेळ’ (Light and Sound Show). याद्वारे बंजारा समाजाचा इतिहास, त्यांचे स्थलांतर, निसर्गाशी असलेले नाते आणि त्यांचा आध्यात्मिक प्रवास अत्यंत रंजक पद्धतीने भाविकांसमोर मांडला जाणार आहे. यामुळे हे क्षेत्र केवळ धार्मिकच नाही, तर पर्यटन केंद्र म्हणूनही विकसित होईल.
भाविकांसाठी सुखसोयी आणि पायाभूत सुविधा
लाखो भाविकांच्या सोयीसाठी महायुती सरकारने पोहरादेवी येथे जागतिक दर्जाच्या सुविधा निर्माण केल्या आहेत. दूरवरून येणाऱ्या भाविकांची राहण्याची सोय व्हावी, यासाठी अत्यंत सुसज्ज आणि भव्य अशा भक्त निवासांची उभारणी करण्यात आली आहे.
संत सेवालाल महाराज यांचा भव्य अश्वारूढ पुतळा या क्षेत्राच्या वैभवात भर घालत असून तो समाजासाठी प्रेरणेचे प्रतीक ठरत आहे. मंदिराचा परिसर सुरक्षित आणि सुंदर करण्यासाठी परकोटाचे काम आणि इतर सुशोभीकरणाची कामे वेगाने पूर्ण करण्यात आली आहेत.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदींच्या हस्ते लोकार्पण
महायुती शासनाच्या या मेहनतीचे फळ म्हणून ५ ऑक्टोबर २०२४ रोजी भारताचे माननीय पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते या ‘विरासत ए बंजारा’ संग्रहालयाचे लोकार्पण झाले आहे. हा क्षण बंजारा समाजाच्या इतिहासात सुवर्ण अक्षरांनी लिहिला गेला आहे. देशाच्या सर्वोच्च नेतृत्वाच्या हस्ते झालेले हे लोकार्पण या समाजाच्या संस्कृतीचा जागतिक स्तरावर झालेला सन्मान आहे.
सामाजिक समाधानाची भावना
आज बंजारा समाजात महायुती सरकारबद्दल अत्यंत समाधानाची आणि कृतज्ञतेची भावना आहे. वर्षानुवर्षे रखडलेले प्रश्न मार्गी लागले आहेत. देवेंद्र फडणवीस आणि एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारने पोहरादेवीच्या विकासाला दिलेली गती ही अभूतपूर्व आहे. केवळ भौतिक विकासच नाही, तर बंजारा समाजाचा गौरवशाली सांस्कृतिक वारसा पुढच्या पिढीसाठी जतन करण्याचे पुण्यकर्म या सरकारने केले आहे.
नव्या युगाची सुरुवात
‘विरासत ए बंजारा’च्या माध्यमातून महायुती शासनाने एक असा वारसा उभा केला आहे जो शतकानुशतके बंजारा समाजाच्या अस्मितेचे रक्षण करेल. हे संग्रहालय आणि पोहरादेवीचा विकास हा भारताच्या सांस्कृतिक पुनरुत्थानाचा एक अविभाज्य भाग आहे. या कार्यामुळे बंजारा बांधवांना समाजात सन्मानाचे स्थान मिळाले असून, त्यांच्या कष्टाची आणि भक्तीची योग्य दखल घेतली गेली आहे.
