जुलै २०२६ च्या प्रारंभी, श्री ज्ञानेश्वर माऊलींच्या पालखी प्रस्थान सोहळ्याच्या अवघ्या काही दिवस आधी आळंदीवर मोठे नैसर्गिक संकट ओढवले. मावळ परिसरात झालेल्या मुसळधार पावसामुळे आणि वडीवळे धरणातून पाण्याचा विसर्ग करण्यात आल्याने इंद्रायणी नदीने धोक्याची पातळी ओलांडली आणि आळंदी परिसरात पूरस्थिती निर्माण झाली. अल्पावधीतच नदीवरील प्रमुख पूल पाण्याखाली गेले, घाट परिसर जलमय झाला, धर्मशाळा, नदीकाठची घरे तसेच वारीसाठी उभारण्यात आलेल्या अनेक तात्पुरत्या सुविधा पाण्याखाली गेल्या. त्यामुळे आगामी पालखी सोहळ्याच्या नियोजनासमोर मोठे आव्हान निर्माण झाले.
या परिस्थितीत देवेंद्र फडणवीस यांच्या नेतृत्वातील राज्य शासनाने तातडीने परिस्थितीचा आढावा घेत आळंदीतील पूरग्रस्त नागरी सुविधा पूर्ववत करण्यासाठी १० कोटी रुपयांचा विशेष आपत्कालीन निधी मंजूर केला. ही तत्परता निश्चितच वाखाणण्याजोगी आहे.
युद्धपातळीवर पुनर्बांधणी
पूरामुळे रस्ते, नदीकाठावरील संरक्षक सुविधा, पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा, वीज व्यवस्था आणि स्वच्छतेची यंत्रणा मोठ्या प्रमाणात बाधित झाली होती. नदीकाठावरील तात्पुरती स्वच्छतागृहे वाहून गेली, जलपुरवठा यंत्रणेला फटका बसला आणि अनेक ठिकाणी चिखल व गाळ साचला.
विशेष निधीच्या माध्यमातून रस्त्यांची दुरुस्ती, पुलांची सुरक्षितता तपासणे, जलपुरवठा पूर्ववत करणे, वीजपुरवठा सुरळीत करणे, सार्वजनिक स्वच्छता, निर्जंतुकीकरण आणि वारकऱ्यांसाठी आवश्यक तात्पुरत्या सुविधांची उभारणी यास प्राधान्य देण्यात आले. विविध यंत्रणांनी समन्वयाने काम केल्यामुळे वारीपूर्वी आवश्यक नागरी सेवा मोठ्या प्रमाणात पूर्ववत करण्यात यश आले.
मर्यादित उपस्थितीत पार पडला प्रस्थान सोहळा
पूरस्थितीचा विचार करून ज्ञानेश्वर महाराज संस्थान समिती आणि प्रशासनाने भाविकांच्या सुरक्षिततेला सर्वोच्च प्राधान्य दिले. त्यामुळे ८ जुलै २०२६ रोजी माऊलींच्या पालखीचा प्रस्थान सोहळा मर्यादित उपस्थितीत पार पडला.
पुरामुळे दर्शनबारीसह काही तात्पुरत्या सुविधा बाधित झाल्याने वारकऱ्यांना आळंदीत मोठी गर्दी न करता थेट पुढील मुक्कामाच्या ठिकाणी म्हणजे पुण्यात सहभागी होण्याचे आवाहन करण्यात आले. वारकरी संप्रदायाने या आवाहनाला सकारात्मक प्रतिसाद देत अनुशासनाचे उत्कृष्ट उदाहरण घालून दिले.
मानकरी, खांदेकरी, मंदिर कर्मचारी, पोलीस, स्वच्छता कर्मचारी आणि आवश्यक सेवांशी संबंधित मर्यादित व्यक्तींच्या उपस्थितीत पारंपरिक धार्मिक विधीनुसार माऊलींच्या पालखीचे प्रस्थान संपन्न झाले.
पुण्यात भक्तिमय वातावरण
९ जुलै २०२६ ला संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि जगद्गुरू संत तुकाराम महाराज यांच्या पालख्यांचे पुणे शहरात आगमन झाले. पुणे महानगरपालिका, पोलीस प्रशासन आणि विविध स्वयंसेवी संस्थांनी लाखो वारकऱ्यांच्या स्वागतासाठी व्यापक नियोजन केले होते.
ज्ञानेश्वर माऊलींची पालखी भवानी पेठेतील पालखी विठोबा मंदिर येथे, तर संत तुकाराम महाराजांची पालखी नाना पेठेतील निवडुंग्या विठोबा मंदिर येथे मुक्कामी दाखल झाली. पालख्यांच्या मुक्कामादरम्यान वारकऱ्यांच्या निवासासाठी शाळा व इतर सार्वजनिक इमारती उपलब्ध करून देण्यात आल्या. वाहतूक व्यवस्थेत आवश्यक बदल करण्यात आले असून भाविकांच्या सोयीसाठी विशेष पार्किंगची व्यवस्थाही करण्यात आली.
प्रशासनाचे प्रभावी आपत्ती व्यवस्थापन
पूराच्या काळात स्थानिक प्रशासन, आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणा, पोलीस, आरोग्य विभाग, अग्निशमन दल, स्वयंसेवी संस्था आणि स्थानिक नागरिक यांनी समन्वयाने मदतकार्य राबवले. पूरग्रस्तांना सुरक्षित स्थळी हलविणे, तात्पुरत्या निवाऱ्यांची व्यवस्था करणे, अन्न व पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देणे, तसेच पूर ओसरल्यानंतर शहरातील गाळ आणि कचरा हटवून स्वच्छता मोहीम राबविणे ही कामे प्राधान्याने करण्यात आली.
आळंदी नगरपरिषदेचे अधिकारी व कर्मचारी यांनी सलग परिश्रम घेऊन शहरातील मूलभूत नागरी सेवा पुन्हा सुरू करण्यासाठी विशेष प्रयत्न केले. त्यामुळे वारीच्या नियोजनावर होणारा परिणाम मोठ्या प्रमाणात कमी करण्यात यश आले.
श्रद्धा, शिस्त आणि समन्वयाचा आदर्श
आळंदीतील पूर ही वारीच्या इतिहासातील मोठ्या आव्हानात्मक घटनांपैकी एक ठरली. मात्र शासनाचे तातडीचे निर्णय, प्रशासनाचे प्रभावी नियोजन आणि वारकरी संप्रदायाने दाखविलेली अनुशासनबद्ध भूमिका यांमुळे हे संकट यशस्वीपणे हाताळले गेले. प्रतिकूल परिस्थितीतही परंपरा कायम ठेवत माऊलींची पालखी नियोजित मार्गाने पुढे रवाना झाली.
– ऋषिकेश कासंडे
